Hoá thạch khủng long ở Đông Nam Á: Thái Lan, Lào và Việt Nam

Đông Nam Á có hoá thạch khủng long, tập trung nhiều nhất ở cao nguyên Khorat của Thái Lan và vùng Savannakhet của Lào, trong những tầng đá đỏ kỷ Jura – Phấn Trắng. Thái Lan đã công bố hơn mười loài khủng long mới, từ khủng long cổ dài Phuwiangosaurus đến khủng long ăn thịt Siamotyrannus và Siamraptor. Việt Nam chưa có phát hiện xương khủng long nào nổi tiếng như hai nước láng giềng, dù có nhiều hoá thạch cổ khác.

Vì sao lại là Khorat

Cao nguyên Khorat, vùng Isan đông bắc Thái Lan, nằm trên một lớp đá trầm tích dày gọi là Nhóm Khorat, phần lớn là sa thạch và bột kết màu đỏ. Thời kỷ Jura muộn đến Phấn Trắng sớm, nơi đây là đồng bằng sông ngòi, hồ nông, khí hậu nóng có mùa khô. Xác động vật chết bên sông bị lũ vùi xuống cát bùn — điều kiện lý tưởng để hoá thạch.

Cùng một lớp đá ấy trải sang Lào, sang Campuchia. Đó là lý do hoá thạch khủng long của Lào và Thái Lan có nhiều nét giống nhau: chúng cùng sống trên một vùng đất thời xưa.

Thái Lan: từ một mảnh xương năm 1976

Năm 1976, một nhà địa chất đi tìm quặng urani ở núi Phu Wiang, tỉnh Khon Kaen, nhặt được một mảnh xương lạ. Đó là xương đùi của một khủng long cổ dài, mở đầu cho ngành nghiên cứu khủng long ở Thái Lan. Từ thập niên 1980, nhóm hợp tác Thái – Pháp, trong đó có nhà cổ sinh Pháp Eric Buffetaut và nhà địa chất Thái Varavudh Suteethorn, đã khai quật liên tục.

Nhiều loài mang tên Sirindhorn để vinh danh công chúa Maha Chakri Sirindhorn, người ủng hộ nghiên cứu cổ sinh ở Thái Lan. Siamotyrannus từng được giới thiệu như họ hàng của T. rex; các phân tích sau xếp nó gần nhóm khác, cho thấy xếp loại một bộ xương thiếu nhiều mảnh luôn có thể thay đổi.

Bảo tàng Sirindhorn và Phu Kum Khao

Năm 1994, một nhà sư ở chùa trên đồi Phu Kum Khao, tỉnh Kalasin, phát hiện xương lạ trong đất. Khai quật sau đó mở ra một trong những bãi xương khủng long phong phú nhất Đông Nam Á, với hàng trăm xương khủng long cổ dài. Bảo tàng Khủng long Sirindhorn được xây ngay tại đây, vừa trưng bày, vừa là trung tâm nghiên cứu. Ở Phu Wiang cũng có bảo tàng và các hố khai quật để nguyên hiện trạng cho khách xem.

Lào: từ Henri Hoffet đến Ichthyovenator

Thập niên 1930, nhà địa chất Pháp Josué-Heilmann Hoffet làm việc ở Đông Dương đã tìm thấy xương khủng long ở vùng Savannakhet, miền nam Lào. Ông mô tả một số mẫu, nhưng nghiên cứu bị gián đoạn nhiều thập kỷ.

Từ thập niên 1990, nhóm nghiên cứu Lào – Pháp quay lại khai quật. Hai loài nổi bật:

• Tangvayosaurus hoffeti (1999): khủng long cổ dài, tên gọi vinh danh Hoffet và làng Tang Vay nơi tìm thấy.
• Ichthyovenator laosensis (2012): khủng long gai lưng, tên nghĩa là "thợ săn cá", có cánh buồm trên lưng chia làm hai phần — một đặc điểm hiếm gặp.

Savannakhet hiện có bảo tàng khủng long trưng bày những phát hiện này, cùng dấu chân khủng long ở vài địa điểm trong tỉnh.

Các nước khác trong vùng

• Malaysia: năm 2014 công bố chiếc răng khủng long gai lưng đầu tiên tìm thấy ở bang Pahang — bằng chứng đầu tiên về khủng long ở nước này.
• Myanmar: nổi tiếng thế giới vì hổ phách kỷ Phấn Trắng chứa côn trùng, thằn lằn nhỏ, có mẫu chứa một đoạn đuôi khủng long có lông (công bố năm 2016). Về sau, do nguồn gốc khai thác hổ phách gây nhiều tranh cãi về đạo đức, nhiều tạp chí và hội khoa học đã khuyến cáo ngừng công bố mẫu vật từ nguồn này.
• Campuchia: cùng nằm trên các tầng đá đỏ tương tự, có một số báo cáo xương rời rạc; khảo sát còn hạn chế.

Hoá thạch Đông Nam Á kể gì cho thế giới

Khủng long Đông Nam Á không chỉ là chuyện tự hào địa phương. Chúng lấp những ô trống trên bản đồ tiến hoá:

• Khủng long gai lưng ở châu Á: trước khi có Siamosaurus và Ichthyovenator, nhóm này chủ yếu được biết ở châu Phi, châu Âu và Nam Mỹ. Răng và xương ở Thái Lan, Lào, Malaysia cho thấy chúng từng lan rộng sang tận rìa đông lục địa Á – Âu.
• Khủng long cổ dài kỷ Phấn Trắng sớm: Phuwiangosaurus và Tangvayosaurus giúp các nhà khoa học hiểu nhóm khủng long cổ dài châu Á phân nhánh và lan rộng ra sao trong kỷ Phấn Trắng sớm.
• Cá sấu, rùa, cá cùng thời: cùng tầng đá có nhiều hoá thạch cá sấu, rùa nước ngọt và cá, giúp dựng lại cả hệ sinh thái bờ sông chứ không chỉ một con vật riêng lẻ.

Cũng vì vậy mà mỗi mảnh xương mới ở vùng này đều được giới cổ sinh quốc tế chú ý, và các nhóm hợp tác Thái – Pháp, Lào – Pháp, Thái – Nhật vẫn đang làm việc đều đặn.

Còn Việt Nam thì sao

Đây là câu hỏi nhiều bạn đọc thắc mắc nhất. Việt Nam có các tầng đá đỏ lục địa tuổi Jura – Phấn Trắng ở một số vùng, nhưng đến nay chưa có phát hiện xương khủng long nào được giới cổ sinh quốc tế biết đến rộng rãi như ở Khorat hay Savannakhet. Các báo cáo lẻ tẻ cần được nghiên cứu, công bố bài bản mới có thể khẳng định.

Vì sao ít? Có vài lý do khả dĩ: diện tích đá trầm tích lục địa đúng tuổi không lớn; nhiều vùng bị rừng và đất phủ dày, ít lộ đá như vùng đất xấu khô hạn; và lực lượng khảo sát chuyên về cổ sinh có xương sống còn mỏng.

Bù lại, Việt Nam giàu hoá thạch ở những nhóm khác:

• Sinh vật biển cổ: tay cuộn, san hô, cúc đá ở nhiều vùng núi đá vôi phía bắc, nhất là Cao nguyên đá Đồng Văn — công viên địa chất toàn cầu UNESCO.
• Thực vật: hoá thạch lá, thân cây kỷ Tam Điệp trong các bể than vùng Quảng Ninh.
• Thú thời Pleistocene: răng voi cổ, đười ươi, vượn khổng lồ Gigantopithecus trong hang động Lạng Sơn và nhiều tỉnh miền Bắc.

Góc nhìn hôm nay: một chuyến đi xem khủng long thật

Với người Việt muốn thấy xương khủng long thật mà không phải bay sang Mỹ hay châu Âu, vùng Isan của Thái Lan là lựa chọn gần nhất. Lộ trình gợi ý cho người mê:

1. Bảo tàng Khủng long Sirindhorn (Kalasin) — bảo tàng lớn, có phòng thí nghiệm nhìn qua kính.
2. Vườn quốc gia Phu Wiang (Khon Kaen) — các hố khai quật để nguyên hiện trạng.
3. Bảo tàng Hoá thạch Khorat (Nakhon Ratchasima) — hoá thạch khủng long, voi cổ và gỗ hoá thạch.

Ở Lào, bảo tàng khủng long Savannakhet nằm ngay thành phố, dễ kết hợp khi đi đường bộ qua cửa khẩu Lao Bảo. Trong nước, Bảo tàng Địa chất (Hà Nội) và Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam là điểm khởi đầu tốt. Và biết đâu, phát hiện khủng long đầu tiên được công nhận của Việt Nam sẽ đến từ một người tinh mắt, như mảnh xương ở Phu Wiang năm 1976.