Jörmungandr: rắn Midgard quấn quanh thế giới và trận đấu với Thor

Jörmungandr, còn gọi là Rắn Midgard (Miðgarðsormr), là con rắn biển khổng lồ trong thần thoại Bắc Âu, dài đến mức nằm dưới đáy đại dương quấn quanh cả thế giới loài người và tự cắn lấy đuôi mình. Nó là con của Loki và là kẻ thù định mệnh của thần sấm Thor: hai bên gặp nhau ba lần, và ở lần cuối, ngày Ragnarök, cả hai cùng chết.

Tên gọi và nguồn gốc

Chữ Jörmungandr trong tiếng Bắc Âu cổ thường được giải thích là "con quái vật khổng lồ" hoặc "cây gậy khổng lồ"; tiền tố jörmun- mang nghĩa "to lớn, bao trùm". Tên kia, Miðgarðsormr, nghĩa đen là "con rắn của Midgard", tức của thế giới con người ở tầng giữa vũ trụ.

Theo Edda văn xuôi của Snorri Sturluson (khoảng năm 1220), Jörmungandr là một trong ba người con của Loki với nữ khổng lồ Angrboða, cùng với sói Fenrir và nữ thần Hel. Khi các thần biết lời tiên tri rằng lũ trẻ này sẽ gây hoạ, Odin ném con rắn xuống biển sâu bao quanh Midgard. Ở đó nó lớn mãi, tới khi vòng quanh cả mặt đất và ngậm được đuôi mình.

Hình ảnh này gợi nhớ biểu tượng ouroboros, con rắn tự nuốt đuôi có từ Ai Cập cổ và sau phổ biến trong giới giả kim châu Âu. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng rằng người Bắc Âu mượn biểu tượng đó. Nhiều nền văn hoá tự nghĩ ra hình ảnh con rắn vòng tròn vì nó dễ hình dung: một đường biên khép kín ôm lấy thế giới.

Thế giới Bắc Âu được bao quanh như thế nào

Để hiểu vì sao cần một con rắn khổng lồ, cần hình dung vũ trụ theo người Bắc Âu cổ. Cây thế giới Yggdrasill nối các cõi với nhau. Ở tầng giữa là Midgard, đất của người, được bao bởi một vùng biển lớn. Bên kia biển là xứ của người khổng lồ. Jörmungandr nằm trong vòng biển ấy, như một bức tường sống ngăn cách và đồng thời giữ cho thế giới liền một khối.

Với người Bắc Âu, sống nhờ biển và đi biển nhiều, đại dương vừa nuôi sống vừa nguy hiểm. Đặt một quái vật khổng lồ dưới đáy biển là cách kể chuyện tự nhiên về những gì không nhìn thấy được dưới làn nước tối.

Ba lần Thor gặp con rắn

Quan hệ giữa Thor và Jörmungandr là sợi chỉ chạy suốt thần thoại. Ba cuộc gặp được kể trong các nguồn khác nhau:

Con mèo không nhấc nổi

Trong chuyến đến xứ khổng lồ, Thor bị thách nhiều việc tưởng dễ mà thất bại: uống không cạn sừng rượu, chạy thua, vật thua một bà già. Một thử thách là nhấc con mèo lên khỏi sàn. Thor chỉ làm được nó nhấc một chân. Sáng hôm sau, Útgarða-Loki thú nhận mọi thứ là ảo thuật: sừng rượu nối với biển, bà già là Tuổi già, còn con mèo chính là Rắn Midgard. Việc Thor nhấc được một chân của nó đã khiến cả xứ khổng lồ khiếp sợ. Câu chuyện này dí dỏm và nhẹ nhàng, rất hợp kể cho trẻ.

Chuyến câu với Hymir

Đây là cảnh nổi tiếng nhất. Thor cải trang, theo khổng lồ Hymir ra biển. Ông bẻ đầu con bò lớn nhất của Hymir làm mồi, chèo ra xa hơn mức Hymir dám, rồi thả câu. Con rắn đớp mồi. Thor kéo mạnh đến nỗi chân đạp thủng đáy thuyền, đứng lên đáy biển. Đầu rắn trồi lên, phun nọc, hai bên nhìn nhau. Đúng lúc Thor giơ búa, Hymir hoảng sợ cắt dây câu. Con rắn chìm xuống. Các bản khác nhau ở đoạn kết: bài Hymiskviða có vẻ như kể Thor đánh trúng đầu nó, còn Snorri nói ông ném búa theo, có người bảo đầu rắn đứt, nhưng Snorri tự nhận xét là con rắn vẫn sống.

Chuyện đi câu được người thời Viking yêu thích đến mức khắc lên đá. Ít nhất bốn hiện vật được giới nghiên cứu nhận là khắc cảnh này:

• Đá runic Altuna (Uppland, Thuỵ Điển, thế kỷ 11): một người trong thuyền, búa trong tay, dây câu thả xuống với con rắn bên dưới; chân nhân vật xuyên qua đáy thuyền.
• Đá Hørdum (Jutland, Đan Mạch).
• Phiến đá "đi câu" ở Gosforth (Cumbria, Anh), gắn với nhà thờ có cây thánh giá Gosforth nổi tiếng.
• Đá hình Ardre VIII (Gotland, Thuỵ Điển), có cảnh hai người trong thuyền đang câu.

Thêm vào đó, hai bài thơ skald sớm hơn Snorri nhiều, của Bragi Boddason và Úlfr Uggason (cuối thế kỷ 10), cũng nhắc chuyện câu rắn. Nghĩa là đây không phải sáng tác của người chép sách thế kỷ 13 mà là truyện có gốc rễ lâu đời.

Trận cuối ở Ragnarök

Khi ngày tận thế đến, Jörmungandr trồi khỏi biển, quẫy mạnh làm sóng tràn lên đất liền, phun nọc vào không khí và biển. Thor đối mặt nó lần cuối. Theo Snorri, Thor giết được con rắn, bước đi chín bước rồi ngã xuống chết vì nọc độc nó phun lên người ông.

Chín bước là một chi tiết đẹp và buồn. Con số chín xuất hiện nhiều trong thần thoại Bắc Âu: chín cõi, Odin treo mình chín đêm trên cây thế giới. Thor thắng nhưng không sống sót: chiến thắng trong thần thoại này thường phải trả giá bằng cả mạng sống.

Jörmungandr có ý nghĩa gì

Không có lời giải thích nào từ thời Viking còn lại. Các học giả đưa ra một vài cách hiểu, nên nhớ đây là diễn giải:

• Đường biên của thế giới. Con rắn quấn quanh vừa giam giữ vừa bảo vệ. Khi nó buông đuôi, trật tự tan vỡ.
• Biển cả hung dữ. Nó là hình hài của sóng gió mà người đi biển phải đối mặt, một thứ không thể giết hẳn, chỉ có thể chống đỡ.
• Thor là người bảo vệ con người. Thor được người thường thờ nhiều, đeo bùa hình búa. Chuyện Thor đấu rắn là hình mẫu người che chở chống lại hỗn loạn.
• So sánh với các truyền thống khác. Thần đấu rắn khổng lồ có trong nhiều nền văn hoá: Indra giết Vritra ở Ấn Độ, Zeus đấu Typhon ở Hy Lạp. Người ta từng có giả thuyết về một môtip chung từ thời Ấn-Âu cổ; giả thuyết này hấp dẫn nhưng khó chứng minh.

Cũng có học giả thấy ảnh hưởng Kitô giáo trong cảnh câu rắn: Chúa Kitô được ví như mồi câu bắt Leviathan trong một số bài giảng trung cổ. Tuy vậy, hình khắc trên đá và thơ skald cổ cho thấy câu chuyện đã có trước, nên ảnh hưởng nếu có chỉ là ở cách kể sau này.

Rắn biển sau thời Viking

Hình ảnh rắn biển khổng lồ không biến mất khi người Bắc Âu theo đạo. Nó chuyển sang dạng "lời chứng" của thuỷ thủ. Giám mục Erik Pontoppidan ở Bergen, Na Uy, trong sách Lịch sử tự nhiên của Na Uy (1752–1753) đã viết về rắn biển như một sinh vật có thật dựa vào lời kể của ngư dân. Ở thế kỷ 19, nhiều tàu ghi trong nhật ký là thấy "rắn biển".

Khoa học ngày nay giải thích phần lớn những lần nhìn thấy đó bằng cá mái chèo (loài cá dẹt, dài, sống ở biển sâu), đàn cá heo bơi nối đuôi, rong biển trôi, hoặc ảo giác do sóng. Đến nay chưa có bằng chứng khoa học được công nhận về một loài rắn biển khổng lồ như trong truyện.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu tiếp ở đâu

• Đọc nguồn: bài Hymiskviða trong Edda thơ (bản dịch Carolyne Larrington, Oxford) và phần Gylfaginning trong Edda văn xuôi (bản Anthony Faulkes hoặc Jesse Byock).
• Xem đá khắc: đá Altuna vẫn đứng gần nhà thờ Altuna ở Uppland; đá Gosforth nằm trong nhà thờ St Mary, Gosforth, Anh. Nhiều bảo tàng có ảnh và bản vẽ lại để người xem dễ nhận ra hình.
• Đọc với trẻ: chuyện con mèo xám ở lâu đài Útgarða-Loki là một mẩu truyện hay để dạy trẻ rằng thứ trông nhỏ chưa chắc đã nhỏ.
• So sánh: đặt Jörmungandr cạnh thuồng luồng trong truyện Việt, rắn Naga ở Đông Nam Á hay rắn tám đầu Yamata no Orochi của Nhật để thấy mỗi dân tộc gửi nỗi sợ nước sâu vào một hình thù riêng.