Chằn tinh và đại bàng trong truyện Thạch Sanh là những con gì

Trong truyện cổ tích Thạch Sanh, chằn tinh là con quái vật ở gốc đa đòi người tế mỗi năm, hiện nguyên hình là một con trăn khổng lồ; đại bàng tinh là con chim yêu khổng lồ bắt công chúa mang về hang sâu. Thạch Sanh diệt chằn tinh, được bộ cung tên vàng; bắn trúng đại bàng, cứu công chúa và thái tử con vua Thuỷ Tề. Hai con quái vật là hai bậc thử thách cho thấy sức mạnh và tấm lòng của chàng tiều phu mồ côi.

Thạch Sanh là truyện gì

Thạch Sanh là truyện cổ tích Việt Nam thuộc kiểu "người dũng sĩ diệt quái vật cứu người đẹp", một kiểu truyện có mặt khắp thế giới. Truyện có nhiều dị bản lưu truyền miệng, được sưu tầm và chú giải trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi. Ngoài ra còn có truyện thơ Nôm Thạch Sanh viết bằng thể lục bát, khuyết danh, phổ biến từ khoảng thế kỷ 18–19.

Khác với các truyện trong Lĩnh Nam chích quái, Thạch Sanh không phải truyện gốc tích hay truyện địa danh. Nó không giải thích núi sông nào. Nó kể về số phận một con người, về thiện và ác, về sự trả giá của kẻ lừa lọc. Bản quen thuộc với học sinh là bản kể trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 6.

Chằn tinh: quái vật đòi người tế

Truyện kể gì

Ở một vùng nọ có con chằn tinh hung dữ, mỗi năm dân làng phải nộp một người cho nó. Năm ấy đến lượt Lý Thông, một kẻ bán rượu gian xảo đã kết nghĩa anh em với Thạch Sanh. Lý Thông lừa Thạch Sanh đi canh miếu thay mình. Đêm đó chằn tinh hiện ra, Thạch Sanh dùng búa đánh nhau với nó. Con quái hiện nguyên hình là một con trăn khổng lồ, bị Thạch Sanh diệt. Xác quái hoá thành đống xương cùng một bộ cung tên bằng vàng.

Thạch Sanh mang đầu quái về. Lý Thông lại lừa chàng rằng đó là con trăn nuôi của vua, giết là mắc tội, bảo chàng trốn đi, rồi mang đầu quái lên vua nhận công, được phong quan.

"Chằn" là gì

Chữ "chằn" quen thuộc trong tiếng Việt Nam Bộ để chỉ một loại quỷ khổng lồ hung dữ, gần với hình tượng yak trong văn hoá Khmer và trong truyện Reamker, bản Ramayana của người Khmer. Câu nói "dữ như chằn" vẫn còn trong lời ăn tiếng nói. Trong truyện Thạch Sanh, "chằn tinh" là một yêu quái biến hoá, rồi lộ ra nguyên hình là trăn. Dị bản khác nhau có thể tả hơi khác: có bản gọi là mãng xà, có bản nhấn vào hình người khổng lồ.

Hình tượng con trăn đòi người tế có họ hàng xa với nhiều truyện trên thế giới, nơi một con rắn hay rồng đòi dân nộp người, cho đến khi có dũng sĩ đến diệt.

Đại bàng tinh: con chim khổng lồ bắt công chúa

Truyện kể gì

Trở về gốc đa sống nghề kiếm củi, một hôm Thạch Sanh thấy con đại bàng khổng lồ quắp một người con gái bay qua. Chàng giương cung vàng bắn trúng cánh nó, rồi lần theo vết máu đến tận cửa hang. Người bị bắt chính là công chúa con vua.

Lý Thông được vua giao đi tìm công chúa. Hắn nhờ Thạch Sanh dẫn đường, để chàng xuống hang đánh đại bàng, cứu công chúa lên rồi lăn đá lấp kín cửa hang, nhốt Thạch Sanh dưới đó. Ở dưới hang, Thạch Sanh diệt đại bàng tinh, cứu luôn thái tử con vua Thuỷ Tề đang bị nhốt trong cũi sắt. Chàng theo thái tử xuống thuỷ cung, được tặng cây đàn thần.

Vì sao lại là đại bàng

Chim khổng lồ bắt người là hình tượng xuất hiện ở nhiều nền văn hoá: chim Roc trong Nghìn lẻ một đêm, Garuda trong văn hoá Ấn Độ và Đông Nam Á. Trong truyện Việt, đại bàng không phải thần điểu mà là yêu tinh, đại diện cho sức mạnh từ trên cao, không ai đuổi kịp. Muốn đánh nó, người anh hùng phải có cung tên vàng — chính phần thưởng từ trận diệt chằn tinh trước đó. Hai trận đánh vì thế nối với nhau như hai nấc thang.

Sau hai con quái vật: đàn thần và niêu cơm

Phần sau truyện ít quái thú hơn nhưng giàu ý nghĩa. Hồn chằn tinh và đại bàng tìm cách báo thù, lấy vàng bạc của vua đặt vào gốc đa vu cho Thạch Sanh, khiến chàng bị bắt giam. Trong ngục, chàng gảy đàn. Tiếng đàn làm công chúa vốn bị câm từ khi được cứu bỗng nói được. Sự thật sáng tỏ, Thạch Sanh được cưới công chúa.

Mười tám nước chư hầu tức giận vì công chúa không chọn họ, kéo quân sang. Thạch Sanh gảy đàn làm quân lính mất hết ý chí, rồi mời họ ăn bằng niêu cơm thần ăn mãi không hết. Quân giặc rút về. Kết thúc này cho thấy truyện coi trọng hoà hiếu hơn chiến thắng bằng vũ lực.

Còn Lý Thông và mẹ hắn, theo bản quen thuộc, được Thạch Sanh tha cho về quê, nhưng trên đường gặp sét đánh và hoá thành bọ hung. Đó là cách truyện cổ tích trả lời câu hỏi kẻ ác bị trừng phạt ra sao.

Bảng các sinh vật kỳ lạ trong truyện

Thạch Sanh trong bức tranh truyện thế giới

Các nhà nghiên cứu truyện dân gian xếp truyện theo kiểu truyện quốc tế. Thạch Sanh mang nhiều mô-típ quen thuộc:

• Dũng sĩ diệt quái vật đòi người tế: gần với kiểu truyện người diệt rồng, nơi kẻ mạo nhận công lao bị lật tẩy ở phút cuối.
• Người anh hùng bị bỏ lại dưới hang sau khi cứu công chúa lên: một mô-típ rất phổ biến ở châu Âu và châu Á, trong kiểu truyện "ba nàng công chúa bị bắt xuống thế giới ngầm".
• Vật thần (đàn, niêu cơm) giúp người hiền.

Điểm riêng của bản Việt nằm ở nhân vật Lý Thông, kẻ phản bội nhiều lần nhưng vẫn được tha, và ở phần kết bằng đàn và niêu cơm thay vì một trận chiến lớn.

Góc nhìn hôm nay

• Đọc bản trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi để thấy các dị bản và phần chú giải so sánh với truyện nước khác.
• Tranh dân gian và sân khấu chèo, tuồng, rối nước đều từng dựng tích Thạch Sanh; xem một buổi rối nước là cách hay để trẻ gặp lại chằn tinh và đại bàng theo kiểu khác.
• Câu hỏi để trò chuyện với con: vì sao Thạch Sanh tha cho Lý Thông? Vì sao cây đàn lại mạnh hơn gươm giáo? Những câu ấy đưa truyện quái vật về bài học về lòng tốt.
• Trăn và rắn lớn ngoài đời là động vật hoang dã, nhiều loài được pháp luật bảo vệ. Gặp thì tránh xa, báo người lớn; nếu bị cắn phải đến cơ sở y tế ngay.