Rồng Việt qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn khác nhau thế nào

Rồng Việt không đứng yên một dáng mà đổi theo từng thời. Rồng thời Lý thon dài, uốn nhiều khúc mềm như dải lụa; rồng thời Trần mập và khoẻ hơn; rồng Lê sơ đầu to, mang dáng uy quyền của triều đình; còn rồng thời Nguyễn đầy đặn, nhiều chi tiết, đi khắp cung điện lẫn đồ dùng. Nhìn dáng con rồng trên một mảnh gốm hay một tấm bia, người trong nghề có thể đoán khá gần nó ra đời vào khoảng thời nào.

Rồng đến từ đâu trong tâm thức người Việt

Trước khi thành hình tượng của vua chúa, rồng đã nằm trong truyện gốc tích của người Việt. Truyện Hồng Bàng trong Lĩnh Nam chích quái kể Lạc Long Quân thuộc nòi rồng, lấy Âu Cơ thuộc nòi tiên, sinh ra trăm trứng. Từ đó có cách tự gọi "con Rồng cháu Tiên". Đây là truyền thuyết, nhưng nó cho thấy rồng gắn với nguồn nước, với biển và sông, trước khi gắn với ngai vàng.

Giới nghiên cứu còn bàn nhiều về gốc gác hình rồng ở vùng này. Có ý kiến cho rằng hình ảnh rồng của cư dân trồng lúa nước mang bóng dáng con rắn và con cá sấu, những loài sống ở sông đầm. Trên đồ đồng Đông Sơn chưa thấy con rồng theo kiểu Trung Hoa; rồng như ta quen nhìn chỉ hiện rõ trong mỹ thuật Việt từ thời các triều đại độc lập. Vì vậy câu chuyện rồng Việt thường được kể bắt đầu từ thời Lý.

Thăng Long: kinh đô mang tên rồng bay

Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La. Khi thuyền vua tạm đỗ dưới thành, có rồng vàng hiện lên ở thuyền ngự, nhân đó đổi tên thành là Thăng Long, nghĩa là "rồng bay lên". Chuyện điềm lành này là cách sử cũ ghi nhận ý nghĩa của việc dời đô, không phải bằng chứng có con rồng thật. Nhưng từ đây, rồng gắn chặt với kinh đô và với vương triều.

Sử thời Lý còn ghi nhiều lần "rồng hiện" ở nơi này nơi kia, thường được triều đình coi là điềm tốt. Đọc những dòng đó nên hiểu như cách người xưa ghi lại điềm trời theo quan niệm của họ.

Rồng thời Lý: mềm mại như dải lụa

Rồng Lý là kiểu rồng dễ nhận nhất. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật thường mô tả nó qua mấy nét:

• Thân tròn, thon dài, thắt nhỏ dần về đuôi, uốn nhiều khúc đều đặn theo hình sin. Nhiều tài liệu nói rồng Lý thường có khoảng mười hai khúc uốn.
• Đầu không có sừng rõ rệt ở phần lớn hiện vật, thay vào đó là một mào lửa dài vắt về sau. Mõm dài, há rộng, có chi tiết như vòi cuộn ra phía trước.
• Chân mảnh, thường ba móng, đặt nhẹ nhàng chứ không quắp mạnh.
• Thường ngậm hoặc vờn một viên ngọc, xung quanh là mây, sóng nước, hoa lá.

Những hiện vật hay được dẫn là rồng trang trí trên bệ đá, lan can ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh), hình rồng trên trán và diềm các tấm bia thời Lý như bia chùa Long Đọi (Hà Nam), và đầu rồng, gạch, ngói đất nung khai quật ở Hoàng thành Thăng Long. Không phải con rồng Lý nào cũng đúng từng nét trên; có hiện vật có chi tiết giống sừng, có cái không. Muốn nói chắc về một con rồng cụ thể thì phải nhìn chính hiện vật đó.

Điều đáng chú ý là rồng Lý mang vẻ hiền, mềm, gần với tinh thần Phật giáo đang thịnh thời ấy. Nó không dữ dằn, không phô sức mạnh.

Rồng thời Trần: khoẻ và chắc hơn

Sang thời Trần (1226–1400), rồng vẫn giữ dáng thân dài nhưng đổi tính cách. Thân to khoẻ hơn, khúc uốn thưa hơn, vảy rõ hơn, đuôi thẳng và nhọn. Nhiều con đã có sừng, có bờm, móng chân sắc và quắp mạnh hơn. Tổng thể toát ra vẻ mạnh mẽ, hợp với một triều đại từng ba lần đánh lui quân Nguyên Mông.

Rồng Trần còn thấy trên gạch, đất nung, bệ đá ở các chùa và di tích thời này, cũng như trong tầng văn hoá thời Trần ở Hoàng thành Thăng Long. Một chi tiết sử liệu thú vị: theo Toàn thư, nhà Trần có lệ các vua phải xăm hình rồng ở đùi để tỏ không quên gốc làm nghề sông nước. Chuyện vua Trần Anh Tông lẩn tránh không chịu xăm được kể kỹ trong bài về thuồng luồng và tục xăm mình.

Rồng thời Lê: uy nghi của triều đình

Lê sơ (thế kỷ 15)

Thời Lê sơ, Nho giáo trở thành nền tảng của nhà nước, và rồng cũng mang dáng nghiêm hơn. Đầu rồng to, mõm bè, có bờm tóc dựng ngược ra sau, sừng rõ, chân có móng khoẻ. Thân mập, thường uốn thành vài khúc lớn chứ không nhiều khúc nhỏ như rồng Lý. Nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận rằng từ khoảng thời này, hình rồng năm móng gắn với nhà vua, dân thường không được tuỳ tiện dùng.

Hai di tích nên xem là thềm rồng đá ở điện Kính Thiên (Hà Nội) và thềm rồng ở khu di tích Lam Kinh (Thanh Hoá). Những con rồng chạy dọc bậc thềm, đầu to, thân mập uốn lượn, là mẫu rồng cung đình rất tiêu biểu.

Lê trung hưng (thế kỷ 17–18): rồng về làng

Đến thời Lê trung hưng, rồng bước ra khỏi cung điện và đi vào chạm khắc gỗ ở đình làng. Ở đây rồng trở nên dân dã và vui hơn: có cảnh rồng mẹ rồng con, rồng ổ, tiên nữ cưỡi rồng, người leo lên đầu rồng. Những bức chạm ở các ngôi đình cổ vùng đồng bằng Bắc Bộ, như đình Tây Đằng hay đình Đình Bảng, cho thấy người thợ làng thoải mái hơn với con vật vốn thuộc về vua.

Rồng thời Nguyễn: đầy đặn và ở khắp nơi

Thời Nguyễn (1802–1945), rồng xuất hiện dày đặc ở kinh đô Huế: trên bờ nóc, đầu đao, bậc thềm, cột, áo long bào, đồ ngự dụng bằng sứ, bằng đồng. Rồng Nguyễn đầu to, mắt lồi, sừng nhiều nhánh, bờm và râu rõ, thân phủ vảy, thường có vây lưng. Bố cục phổ biến là "lưỡng long chầu nhật" — hai con rồng chầu vào mặt trời hoặc bầu rượu ở giữa bờ nóc.

Lễ chế thời này phân biệt khá kỹ: rồng năm móng dành cho vua và đồ của vua; các hình bốn móng dùng cho hàng thấp hơn. Cuối thời Nguyễn còn có lối trang trí ghép mảnh sành sứ và thuỷ tinh màu, rõ nhất ở lăng Khải Định, nơi những con rồng lấp lánh bám trên tường và mái.

Bảng so sánh nhanh

Bảng trên là xu hướng chung. Mỗi thời đều có ngoại lệ, và giữa hai thời luôn có giai đoạn chuyển tiếp mang nét của cả hai.

Rồng Việt khác rồng Trung Hoa ở đâu

Rồng Việt và rồng Trung Hoa cùng chung một gốc hình tượng Đông Á, nên giống nhau nhiều. Chỗ khác nằm ở tinh thần và cách tạo hình theo từng thời. Rồng Lý là ví dụ rõ nhất: dáng thon mềm, không sừng rõ, mào lửa dài, khó lẫn với rồng nhà Tống cùng thời. Đến thời Lê và Nguyễn, ảnh hưởng của rồng Minh, Thanh rõ hơn, nhưng chạm khắc đình làng vẫn giữ nét riêng, dân dã và hài hước.

Cũng nên nhớ rồng trong văn hoá Đông Á khác hẳn rồng châu Âu. Rồng phương Đông gắn với mưa, nước, mùa màng và vương quyền, thường là linh vật tốt lành; rồng châu Âu thường là quái thú phun lửa giữ của mà hiệp sĩ phải giết.

Góc nhìn hôm nay: đi xem rồng ở đâu

• Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội): khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu và thềm điện Kính Thiên, có thể so rồng các thời ngay tại chỗ.
• Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Hà Nội): nhiều hiện vật gốm, đá, đồng có hình rồng qua các triều đại.
• Chùa Phật Tích (Bắc Ninh) và khu di tích Lam Kinh (Thanh Hoá).
• Quần thể di tích Cố đô Huế: rồng thời Nguyễn trên điện Thái Hoà, bậc thềm, các lăng vua.
• Sách nên đọc: các công trình về mỹ thuật thời Lý, Trần, Lê của giới nghiên cứu mỹ thuật cổ Việt Nam; sách ảnh về chạm khắc đình làng.

Một cách học vui với con: chụp ảnh rồng ở mỗi nơi đến thăm, về nhà xếp cạnh nhau và tìm xem con nào thon, con nào mập, con nào có sừng. Chỉ cần ba bốn tấm là đã thấy rõ sự khác biệt giữa các thời.