Lĩnh Nam chích quái là gì: kho truyện quái thú và thần thoại người Việt

Lĩnh Nam chích quái là tập truyện chữ Hán ghi chép thần thoại, truyền thuyết và chuyện lạ của người Việt, hình thành khoảng cuối thời Trần và được Vũ Quỳnh, Kiều Phú hiệu đính lại vào cuối thế kỷ 15. Tên sách nghĩa là "nhặt chuyện lạ ở đất Lĩnh Nam". Đây là nơi lần đầu ta gặp bằng chữ viết những con quái thú quen thuộc: Ngư Tinh, Hồ Tinh chín đuôi, Mộc Tinh, rắn thần, chim trĩ trắng, và cả nòi rồng của Lạc Long Quân.

Ai viết Lĩnh Nam chích quái

Câu hỏi này không có câu trả lời gọn. Sách được nhiều tài liệu gán cho Trần Thế Pháp, một nhà nho sống cuối thời Trần, nhưng người soạn đầu tiên vẫn còn là chuyện giới nghiên cứu bàn cãi. Có lẽ truyện đã lưu truyền qua nhiều đời, được nhiều người chép lại, thêm bớt trước khi thành sách.

Chắc chắn hơn là hai lần hiệu đính cuối thế kỷ 15. Năm 1492, Vũ Quỳnh sắp xếp lại, viết lời tựa, chia thành hai quyển. Năm sau, Kiều Phú tiếp tục hiệu đính. Về sau còn có người chép thêm các truyện "tục bổ", nên số truyện giữa các bản chênh lệch nhau.

Vì sao phải nói "theo bản nào"

Các bản chép tay Lĩnh Nam chích quái hiện lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm khác nhau về số truyện, thứ tự truyện, và cả chi tiết trong từng truyện. Một con quái thú có thể dài hơn ở bản này, có thêm tên địa danh ở bản kia. Vì thế khi kể lại, người cẩn thận sẽ nói rõ đang theo bản nào, hoặc theo bản dịch nào. Gộp chi tiết từ nhiều bản thành một câu chuyện "chuẩn" là cách dễ sinh hiểu lầm nhất.

Sách có gì: một bức tranh nhiều lớp

Đọc Lĩnh Nam chích quái, người ta thấy ba lớp truyện đan vào nhau:

• Truyện gốc tích dân tộc: họ Hồng Bàng, trăm trứng, Sơn Tinh Thuỷ Tinh, sự tích trầu cau, dưa hấu, bánh chưng.
• Truyện trừ yêu: Lạc Long Quân diệt Ngư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh; những con vật già hoá thành tinh quấy phá người.
• Truyện thần linh và người kỳ lạ: người khổng lồ Lý Ông Trọng, Chử Đồng Tử, Man Nương, các vị thần sông núi.

Quái thú trong sách không đứng riêng mà luôn gắn với một vùng đất cụ thể: một vũng biển, một cái đầm, một khu rừng. Truyện giải thích vì sao có hồ này, núi kia, vì sao dân có phong tục nọ. Đây là đặc điểm của truyện địa danh, và cũng là lý do sách có giá trị với người làm văn hoá học.

Những quái thú và sinh vật lạ trong sách

Mỗi bản có thể khác đôi chút về tên truyện và chi tiết; bảng trên ghi theo những truyện quen thuộc trong các bản dịch phổ biến. Ba con yêu Ngư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh có một bài riêng kể kỹ hơn trong danh mục này.

Quái thú Việt có gì riêng

So với Sơn Hải Kinh của Trung Hoa, nơi liệt kê hàng trăm con thú theo từng ngọn núi như một cuốn địa chí, quái thú trong Lĩnh Nam chích quái ít hơn nhiều nhưng có "chuyện" hơn. Mỗi con là đối thủ trong một cuộc chiến giữa người và thiên nhiên hoang dã.

Ba điểm đáng nhận ra:

1. Quái thú phần lớn sinh ra từ sông, biển, rừng — đúng những nơi nguy hiểm với cư dân trồng lúa và đánh cá. Cá dữ ngoài biển, thú lạ trong hang, cây cổ thụ trong rừng sâu.
2. Con vật "sống lâu thì thành tinh". Cáo nghìn năm, cây nghìn năm đều thành yêu. Đây là quan niệm chung của nhiều nước Đông Á, cũng gặp trong truyện Trung Hoa và yêu quái Nhật Bản.
3. Người diệt yêu là tổ tiên, không phải một hiệp sĩ lang thang. Lạc Long Quân trừ yêu rồi dạy dân trồng lúa, may mặc. Diệt quái thú ở đây đồng nghĩa với mở đất cho con cháu sống yên.

Lĩnh Nam chích quái bên cạnh những sách khác

Người muốn tìm hiểu quái thú Việt thường đọc Lĩnh Nam chích quái cùng vài sách khác:

• Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên (khoảng năm 1329): chép về các vị thần được thờ, thiên về thần linh hơn là quái thú, nhưng có nhiều chi tiết về thần sông núi.
• Đại Việt sử ký toàn thư: phần Ngoại kỷ chép lại truyền thuyết họ Hồng Bàng, trong đó có đoạn về giao long và tục vẽ mình. Đây là sách sử, nhưng phần đầu cũng dựa vào truyền thuyết, sử gia tự ghi nhận điều đó.
• Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ 16): tập truyện truyền kỳ có văn chương, nhiều yêu tinh, hồn ma, nhưng là sáng tác văn học chứ không phải sưu tầm dân gian.
• Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi: sưu tầm truyện cổ tích thời gần đây, có chú giải và so sánh các dị bản, trong đó có Thạch Sanh với chằn tinh và đại bàng.

Đọc sách này thế nào cho đúng

Người đọc hôm nay dễ mắc hai lỗi ngược chiều nhau. Lỗi thứ nhất là coi truyện như chuyện bịa vô nghĩa. Lỗi thứ hai là coi đó là sử thật, tìm "bằng chứng" rằng có con cáo chín đuôi ở Hồ Tây. Cách đọc của nhà nghiên cứu nằm ở giữa: truyện không phải sử, nhưng cho biết người xưa sợ gì, quý gì, giải thích thế giới ra sao.

Ví dụ truyện Hồ Tinh không chứng minh có yêu cáo, nhưng cho thấy vùng hồ đầm quanh Thăng Long từng hoang vu, có thú dữ, và người ta cần một câu chuyện để giải thích cái hồ lớn lạ thường giữa đất bằng. Ngày nay địa chất học giải thích Hồ Tây là một khúc sông Hồng cũ bị bỏ lại khi dòng sông đổi hướng. Cả hai cách giải thích đều có giá trị, nhưng ở hai tầng khác nhau.

Với trẻ nhỏ, có thể kể truyện như truyện, rồi hỏi thêm một câu: "Theo con, người xưa kể chuyện này để giải thích điều gì?" Câu hỏi đó biến truyện cổ thành một bài tập suy nghĩ.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc ở đâu

• Bản dịch của Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San là bản dịch quen thuộc nhiều thế hệ, đã được tái bản nhiều lần, có chú thích về dị bản.
• Nhiều nhà xuất bản có bản phổ thông, minh hoạ cho thiếu nhi; nên chọn bản có ghi rõ người dịch và bản gốc.
• Muốn đi xa hơn, có thể tìm các nghiên cứu văn bản học của Viện Nghiên cứu Hán Nôm về các bản chép tay.
• Đến thăm những nơi gắn với truyện: Hồ Tây (Hà Nội), núi Tản Viên (Ba Vì), đền Hùng (Phú Thọ). Đọc truyện trước khi đi giúp chuyến đi có thêm một lớp nghĩa.