Tyrannosaurus rex là khủng long ăn thịt sống ở miền tây Bắc Mỹ khoảng 68–66 triệu năm trước, dài khoảng 12–13 m và nặng ước chừng 8–9 tấn với những cá thể lớn nhất. Nó có cú cắn mạnh nhất từng được ước tính ở động vật trên cạn, khứu giác rất tốt, mắt nhìn hai bên chồng nhau như mắt chim săn mồi. Nhiều điều phổ biến về nó, như "chỉ thấy vật chuyển động" hay "chạy nhanh như ô tô", lại không đúng.
Từ bộ xương đầu tiên đến cái tên "vua bạo chúa"
Năm 1902, nhà săn hoá thạch Barnum Brown của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ (New York) tìm thấy bộ xương một con khủng long ăn thịt khổng lồ ở vùng Hell Creek, bang Montana. Năm 1905, Henry Fairfield Osborn, giám đốc bảo tàng, đặt tên nó là Tyrannosaurus rex: ghép tiếng Hy Lạp "thằn lằn bạo chúa" với tiếng Latin "vua".
Đến nay các nhà khoa học đã thu thập được vài chục mẫu T. rex, từ vài chiếc xương rời đến những bộ khá đầy đủ. Hai bộ nổi tiếng nhất:
- Sue: tìm thấy năm 1990 ở bang South Dakota, đặt theo tên người phát hiện là Sue Hendrickson. Bộ xương đầy đủ khoảng 90% thể tích, dài khoảng 12,3 m. Sau một vụ kiện về quyền sở hữu, bộ xương được bán đấu giá năm 1997 và về Bảo tàng Field ở Chicago.
- Stan: khai quật ở South Dakota năm 1992, có hộp sọ rất tốt. Bộ xương được bán đấu giá năm 2020 với giá kỷ lục khoảng 31,8 triệu USD, khiến nhiều nhà cổ sinh lo ngại hoá thạch quý rơi vào tay tư nhân, mất cơ hội nghiên cứu.
To đến mức nào: những con số có biên độ
Kích thước của T. rex luôn là ước tính, vì không ai cân được một con khủng long. Các nhà khoa học dựng mô hình 3D từ bộ xương, rồi đắp "thịt" theo tỉ lệ của động vật còn sống. Kết quả phụ thuộc giả định nên dao động khá rộng.
| Đặc điểm | Ước tính thường dẫn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều dài | khoảng 12–13 m | tính từ mõm tới chóp đuôi, cá thể trưởng thành lớn |
| Cân nặng | khoảng 6–9 tấn | Sue thường được ước khoảng 8–9 tấn; vài nghiên cứu cho số cao hơn |
| Hộp sọ | khoảng 1,5 m | hộp sọ của Sue dài hơn 1,4 m |
| Răng | dài tới khoảng 30 cm tính cả chân răng | răng hình bắp chuối, có răng cưa nhỏ |
| Chi trước | khoảng 1 m, hai ngón | ngắn so với thân nhưng cơ bắp khoẻ |
T. rex không phải khủng long ăn thịt dài nhất. Spinosaurus và Giganotosaurus có thể dài ngang hoặc hơn, nhưng T. rex có thân hình đồ sộ hơn và hộp sọ rộng, khoẻ hơn. Nói "lớn nhất mọi thời đại" là không chính xác; nói "một trong những loài ăn thịt trên cạn lớn nhất từng biết" thì đúng.
Cú cắn nghiền xương
Hàm của T. rex không chỉ để cắt thịt mà để nghiền. Phân hoá thạch (coprolite) của nó chứa nhiều mảnh xương vụn; nhiều xương khủng long ăn cỏ như Triceratops và Edmontosaurus có vết răng cắm sâu đúng cỡ răng T. rex.
Năm 2017, hai nhà nghiên cứu Paul Gignac và Gregory Erickson dựa trên cơ hàm và so sánh với cá sấu, ước tính lực cắn ở răng sau của một con T. rex lớn khoảng 35.000 newton, tương đương sức nặng của mấy chiếc ô tô dồn vào một điểm. Một số nghiên cứu khác đưa ra con số cao hơn. Dù chọn số nào, đó vẫn là lực cắn mạnh nhất từng được ước tính ở động vật trên cạn.
Nó chạy nhanh đến đâu
Trong phim, T. rex đuổi kịp xe ô tô. Thực tế, các mô hình cơ sinh học cho kết quả khiêm tốn hơn nhiều. Năm 2002, John Hutchinson và Mariano Garcia tính rằng để chạy thật nhanh, chân T. rex cần khối cơ lớn đến mức phi lý. Năm 2017, nhóm của William Sellers mô phỏng bộ xương và cho rằng con trưởng thành chỉ đi nhanh khoảng 20–30 km/h, nhanh hơn thì xương chân có thể không chịu nổi.
Con non thì khác: chân dài, mảnh hơn, có lẽ chạy nhanh hơn nhiều. Nhiều nhà khoa học nghĩ T. rex non và trưởng thành săn những con mồi khác nhau, giống như hai loài khác nhau trong cùng hệ sinh thái.
Mắt, mũi và não
Ý tưởng "T. rex chỉ thấy vật chuyển động, đứng im là thoát" do phim nổi tiếng tạo ra, không có căn cứ hoá thạch. Năm 2006, nhà nghiên cứu Kent Stevens dựng lại vùng nhìn của nó và thấy hai mắt hướng về phía trước, vùng nhìn chồng nhau rộng, giúp ước lượng khoảng cách tốt — như diều hâu ngày nay.
Chụp cắt lớp hộp sọ cho thấy thuỳ khứu giác của não rất lớn so với cơ thể. T. rex có lẽ ngửi mùi xác và mồi từ rất xa. Tai trong cũng cho thấy nó nghe tốt âm thanh tần số thấp.
Săn mồi hay ăn xác: cuộc tranh luận đã ngã ngũ
Thập niên 1990, nhà cổ sinh Jack Horner nêu giả thuyết T. rex chủ yếu ăn xác vì chi trước ngắn, chạy chậm. Ý kiến này kích thích nhiều nghiên cứu. Năm 2013, nhóm của Robert DePalma công bố một đốt sống đuôi Edmontosaurus có chiếc răng T. rex cắm vào, và vết thương đã lành. Con mồi bị cắn khi còn sống và thoát được.
Hiện nay hầu hết các nhà khoa học cho rằng T. rex vừa săn vừa ăn xác khi có cơ hội, giống sư tử và linh cẩu ngày nay. Không loài ăn thịt lớn nào bỏ qua một cái xác miễn phí.
Lớn nhanh, chết trẻ
Cắt lát mỏng xương rồi soi dưới kính hiển vi, các nhà khoa học đếm được vòng tăng trưởng giống vòng gỗ. Năm 2004, nhóm của Gregory Erickson cho thấy T. rex lớn chậm trong những năm đầu, rồi bước vào giai đoạn tuổi thiếu niên tăng trọng cực nhanh, có thể hơn 2 kg mỗi ngày. Cá thể già nhất được xác định chỉ khoảng gần 30 tuổi. Sue là một trong số đó.
Có lông hay có vảy
Năm 2012, các nhà khoa học công bố Yutyrannus huali ở Trung Quốc, một họ hàng của T. rex dài khoảng 9 m, có lông tơ dạng sợi phủ thân. Điều này làm nhiều người vẽ T. rex lông xù. Tuy nhiên, năm 2017, nhóm của Phil Bell mô tả những mảng da hoá thạch của T. rex ở nhiều vùng trên cơ thể: đều là vảy nhỏ. Kết luận thận trọng hiện nay là T. rex trưởng thành chủ yếu có da vảy; có thể có ít lông ở lưng, hoặc con non có lông tơ, nhưng chưa có bằng chứng trực tiếp.
Một tranh cãi khác: Nanotyrannus, một con tyrannosaur nhỏ cùng thời, là loài riêng hay chỉ là T. rex non? Nhiều năm giới khoa học nghiêng về "T. rex non", nhưng các phân tích công bố năm 2024–2025 lại ủng hộ đây là loài riêng. Cuộc tranh luận chưa khép lại hẳn.
Góc nhìn hôm nay
T. rex cho thấy khoa học thay đổi hình dung của mình thế nào khi có bằng chứng mới: từ con thằn lằn đứng thẳng kéo lê đuôi trên tranh vẽ đầu thế kỷ 20, đến con vật thân ngang, đuôi duỗi thẳng giữ thăng bằng như ngày nay. Mỗi bộ xương mới đều có thể sửa một điều ta tưởng đã chắc.
- Xem bản đúc Sue và Stan: nhiều bảo tàng trên thế giới trưng bày bản sao bằng nhựa. Bản gốc Sue ở Bảo tàng Field (Chicago).
- Đọc thêm: The Tyrannosaur Chronicles của David Hone; trang tìm hiểu khủng long của Natural History Museum London.
- Với trẻ nhỏ: đo một sợi dây dài 12 m ngoài sân để thấy T. rex dài cỡ nào — bằng gần một chiếc xe buýt.
Câu hỏi thường gặp
Khủng long T. rex to cỡ nào?
Cá thể trưởng thành lớn dài khoảng 12–13 m, cao tới hông khoảng 3,5–4 m, nặng ước chừng 6–9 tấn tuỳ phương pháp tính. Đây là ước tính từ bộ xương, có biên độ khá rộng.
T. rex sống ở đâu, khi nào?
T. rex sống ở miền tây Bắc Mỹ, khoảng 68–66 triệu năm trước, cuối kỷ Phấn Trắng. Hoá thạch chủ yếu đến từ các bang Montana, South Dakota, Wyoming (Mỹ) và vùng Alberta, Saskatchewan (Canada).
Tay T. rex ngắn để làm gì?
Chi trước dài khoảng 1 m, có hai ngón, cơ bắp khoẻ. Chức năng chính xác vẫn chưa rõ; các giả thuyết gồm giữ con mồi ở cự ly gần, chống người khi đứng dậy, hoặc gần như không còn dùng đến khi hộp sọ đã đảm nhận việc săn bắt.
T. rex chạy nhanh bao nhiêu?
Các mô phỏng gần đây cho rằng con trưởng thành chỉ đi nhanh khoảng 20–30 km/h, không chạy kịp ô tô như trên phim. Con non chân dài, mảnh hơn nên có thể nhanh hơn.
T. rex có lông không?
Da hoá thạch của T. rex trưởng thành cho thấy chủ yếu là vảy nhỏ. Một số họ hàng gần như Yutyrannus có lông tơ, nên con non T. rex có thể có lông, nhưng chưa có bằng chứng trực tiếp.
