Jurassic Park (1993) đúng ở tinh thần lớn của khoa học thời đó: khủng long là động vật nhanh nhẹn, có họ hàng với chim, sống bầy và chăm con. Nhưng phim sai ở nhiều chi tiết: Velociraptor thật chỉ to cỡ con gà tây và có lông, Dilophosaurus không có diềm cổ cũng không phun nọc, T. rex không "chỉ thấy vật chuyển động", và ADN khủng long không thể lấy từ muỗi trong hổ phách. Phần lớn sai lệch là cố ý để phim hấp dẫn hơn, phần còn lại do khoa học đã tiến xa sau năm 1993.
Từ cuốn tiểu thuyết đến màn ảnh
Năm 1990, nhà văn Michael Crichton xuất bản tiểu thuyết Jurassic Park: một tỉ phú dùng ADN chiết từ máu khủng long trong bụng muỗi hoá thạch để tạo lại khủng long cho một công viên trên đảo. Năm 1993, đạo diễn Steven Spielberg đưa truyện lên màn ảnh.
Phim là cột mốc kỹ xảo. Ban đầu đoàn làm phim định dùng mô hình chuyển động từng khung hình, nhưng hãng Industrial Light & Magic đã thử dựng khủng long bằng máy tính và thuyết phục được Spielberg. Những cảnh cận dùng mô hình cơ khí khổng lồ do xưởng của Stan Winston chế tạo; con T. rex cơ khí nặng nhiều tấn. Phil Tippett, chuyên gia stop-motion, chuyển sang vai trò giám sát chuyển động khủng long. Sự kết hợp ấy khiến khủng long trông "sống" hơn mọi phim trước đó.
Nhà cổ sinh Jack Horner làm cố vấn khoa học. Nhiều ý tưởng của "thời Phục hưng khủng long" — khủng long thông minh, máu nóng, họ hàng chim — được đưa vào kịch bản, đến tận câu thoại so sánh khủng long với chim.
Bảng so sánh nhanh
| Trên phim | Khoa học nói gì |
|---|---|
| Velociraptor cao ngang người, da trơn | Velociraptor thật dài khoảng 1,5–2 m tính cả đuôi, cao tới hông chừng nửa mét, có lông vũ |
| Dilophosaurus nhỏ, có diềm cổ, phun nọc | dài khoảng 6–7 m, không có bằng chứng diềm cổ hay nọc độc |
| T. rex không thấy người đứng im | T. rex có thị lực hai mắt tốt, khứu giác rất mạnh |
| T. rex đuổi kịp xe Jeep | mô phỏng gần đây cho tốc độ khoảng 20–30 km/h |
| Brachiosaurus nhai lá, đứng hai chân sau | khủng long cổ dài nuốt lá không nhai; đứng hai chân thì còn tranh luận |
| Đàn Gallimimus chạy như bầy chim | khá hợp lý: hoá thạch cho thấy họ hàng của nó sống thành nhóm |
| ADN từ muỗi trong hổ phách | ADN phân huỷ quá nhanh, không tồn tại được hàng chục triệu năm |
Velociraptor: "raptor" của phim là ai
Velociraptor thật sống ở Mông Cổ khoảng 75–71 triệu năm trước, nhỏ, nhẹ. Crichton khi viết đã theo cách xếp loại của nhà cổ sinh Gregory Paul, người gộp loài to hơn là Deinonychus (Bắc Mỹ, dài khoảng 3 m) vào chi Velociraptor. Cách gộp đó không được giới khoa học chấp nhận, nhưng cái tên "Velociraptor" nghe hay hơn nên được giữ.
Năm 1993, gần như cùng lúc phim ra mắt, các nhà khoa học công bố Utahraptor ở bang Utah, dài khoảng 6 m — to cỡ "raptor" trong phim. Tình cờ này thường được nhắc như một chuyện vui của ngành.
Về lông: năm 2007, các nhà khoa học tìm thấy những nốt gắn lông (quill knob) trên xương cẳng tay của Velociraptor — đúng loại nốt mà chim ngày nay có ở chỗ lông cánh bám vào. Velociraptor có lông vũ là điều gần như chắc chắn. Các phim tiếp theo vẫn giữ khủng long da trơn, một phần để nhất quán với phim đầu.
Về trí khôn: raptor trong phim mở cửa, phối hợp săn như bầy sói. Velociraptor có não lớn so với nhiều khủng long khác, nhưng không có bằng chứng chúng thông minh cỡ đó. Việc chúng săn theo bầy vẫn còn tranh luận; một số dấu chân của họ hàng chúng đi thành hàng song song, gợi ý hành vi theo nhóm.
Dilophosaurus và T. rex
Dilophosaurus là khủng long ăn thịt đầu kỷ Jura, có hai mào xương mỏng trên đầu. Trong phim nó nhỏ hơn người, xoè diềm cổ như thằn lằn diềm cổ ở Úc và phun nọc. Cả diềm lẫn nọc đều là sáng tạo điện ảnh. Con vật thật dài khoảng 6–7 m, là một trong những loài ăn thịt lớn nhất thời đó.
Chi tiết "T. rex chỉ thấy vật chuyển động" có nguồn gốc từ một nhận định về thị giác ếch nhái, được nhân vật trong tiểu thuyết áp sang khủng long. Các nghiên cứu về hộp sọ cho thấy T. rex nhìn tốt, nhìn nổi ba chiều và ngửi rất giỏi — đứng im trước nó không phải là cách thoát.
ADN trong hổ phách: vì sao không thể
Ý tưởng muỗi hút máu khủng long rồi mắc trong nhựa cây hoá hổ phách nghe rất thuyết phục. Thực tế có ba trở ngại:
- ADN phân huỷ: năm 2012, một nghiên cứu trên xương chim moa ở New Zealand ước tính chu kỳ bán rã của ADN khoảng 521 năm trong điều kiện ở đó. Ngay cả điều kiện lạnh lý tưởng, ADN cũng không thể giữ được thông tin dùng được qua hàng triệu năm, chứ đừng nói 66 triệu năm.
- Hổ phách không kín như tưởng: nó không ngăn được hoàn toàn nước và không khí qua thời gian địa chất.
- Lỗ hổng gen: trong truyện, đoạn thiếu được vá bằng ADN ếch. Ngay cả nếu có vài mảnh ADN khủng long, ghép lại thành một bộ gen hoàn chỉnh và tạo phôi là chuyện chưa có cách làm.
ADN cổ nhất từng giải trình tự được hiện nay chỉ khoảng hơn hai triệu năm tuổi, từ trầm tích ở Greenland. Khoảng cách tới khủng long vẫn là hơn sáu mươi triệu năm.
Các phần tiếp theo: bò sát biển và thằn lằn bay phóng đại
Các phim sau mở rộng sang những sinh vật không phải khủng long. Mosasaurus trong Jurassic World (2015) to gấp mấy lần loài thật dài khoảng 12–15 m. Pteranodon trong phim quặp người bằng chân như đại bàng; chân thằn lằn bay thật không có cấu trúc để làm việc đó, và nhiều loài lớn có lẽ kiếm ăn ở mặt nước hoặc trên mặt đất. Spinosaurus trong Jurassic Park III (2001) được dựng theo hiểu biết thời ấy; những nghiên cứu sau năm 2014 cho thấy nó gắn bó với môi trường nước nhiều hơn, dù mức độ "biết bơi" của nó vẫn còn tranh luận.
Góc nhìn hôm nay: xem phim như thế nào cho đáng
Jurassic Park đã truyền cảm hứng cho cả một thế hệ nhà cổ sinh; nhiều người trong nghề hôm nay kể rằng họ chọn ngành vì xem phim này lúc nhỏ. Cái sai của phim không làm nó kém giá trị — nó chỉ là phim, không phải sách giáo khoa. Cách xem thú vị nhất là xem cùng một quyển sách tranh khủng long cập nhật, rồi cùng chỉ ra chỗ nào khác.
- Phim có những cảnh căng thẳng, có thể làm trẻ nhỏ sợ; phụ huynh nên xem trước và ngồi cùng con.
- Bộ phim tài liệu Prehistoric Planet (2022, giọng dẫn David Attenborough) dựng khủng long theo hiểu biết mới, có lông, có hành vi dựa trên động vật ngày nay — nên xem để so sánh.
- Đọc thêm: các bài "Jurassic Park: fact or fiction" của Natural History Museum (London); sách The Rise and Fall of the Dinosaurs (Steve Brusatte).
Câu hỏi thường gặp
Velociraptor thật to bằng nào?
Velociraptor thật dài khoảng 1,5–2 m tính cả đuôi, cao tới hông khoảng nửa mét, nặng chừng 15 kg. Nó có lông vũ. Con "raptor" trong phim có kích thước giống Deinonychus hoặc Utahraptor hơn.
Có thể tạo lại khủng long từ ADN như trong phim không?
Không. ADN phân huỷ quá nhanh để tồn tại 66 triệu năm, kể cả trong hổ phách. ADN cổ nhất từng đọc được hiện chỉ khoảng hơn hai triệu năm tuổi.
Dilophosaurus có phun nọc độc không?
Không có bằng chứng nào. Diềm cổ và nọc độc của Dilophosaurus trong phim là sáng tạo điện ảnh. Con vật thật dài khoảng 6–7 m, to hơn nhiều so với trên phim.
Đứng im thì T. rex có thấy không?
Có. Nghiên cứu hộp sọ cho thấy T. rex nhìn hai mắt tốt và có khứu giác rất mạnh. Ý tưởng "chỉ thấy vật chuyển động" là chi tiết hư cấu của truyện và phim.
Jurassic Park đúng ở điểm nào?
Phim đúng ở hình dung tổng quát: khủng long năng động, thân ngang, đuôi duỗi thẳng, có họ hàng gần với chim, có loài sống bầy. Đây là hiểu biết của "thời Phục hưng khủng long" từ thập niên 1970, khác hẳn hình ảnh thằn lằn chậm chạp trước đó.
