Lạc Long Quân diệt Ngư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh: ba truyện trừ yêu

Theo Lĩnh Nam chích quái, Lạc Long Quân đã diệt ba con yêu lớn để dân yên ổn làm ăn: Ngư Tinh là con cá biển thành tinh hại thuyền bè, Hồ Tinh là con cáo chín đuôi sống nghìn năm ở vùng Long Biên, và Mộc Tinh là cây cổ thụ lâu năm hoá yêu. Ba con yêu ứng với ba vùng nguy hiểm của người xưa: biển, đầm lầy và rừng sâu. Mỗi trận trừ yêu còn để lại một địa danh hoặc một phong tục.

Lạc Long Quân là ai trong truyền thuyết

Trong truyện Hồng Bàng, Lạc Long Quân tên là Sùng Lãm, con của Kinh Dương Vương và Long Nữ, con gái Động Đình Quân. Ông thuộc nòi rồng, quen sống dưới nước, thỉnh thoảng mới lên cạn. Ông lấy Âu Cơ, sinh trăm trứng nở trăm người con; năm mươi con theo cha xuống biển, năm mươi con theo mẹ lên núi, người con trưởng làm vua Hùng.

Trước khi có câu chuyện chia con quen thuộc ấy, các truyện trong Lĩnh Nam chích quái kể Lạc Long Quân như một người mở cõi: diệt yêu quái, dạy dân trồng lúa, nấu ăn, làm nhà, may mặc. Ông là nhân vật truyền thuyết, không có trong sử liệu theo nghĩa chặt chẽ. Sử gia Ngô Sĩ Liên khi chép phần Ngoại kỷ vào Đại Việt sử ký toàn thư cũng chỉ ghi lại như truyền thuyết thời dựng nước.

Lưu ý chung trước khi kể: Lĩnh Nam chích quái có nhiều dị bản. Các chi tiết dưới đây theo những bản dịch phổ biến; ở bản khác, số đo, tên chỗ và trình tự có thể không giống hệt.

Ngư Tinh: con cá dữ ở biển Đông

Truyện kể gì

Ngoài biển Đông có một con cá lớn sống lâu năm thành tinh. Truyện tả nó dài như con rắn, có chân, đuôi như cánh buồm, có thể biến hoá. Nó ở trong một hang đá lớn dưới biển, hay nổi lên lật thuyền và hại người đi biển. Ngư dân không dám qua vùng ấy.

Lạc Long Quân quyết trừ nó. Ông đóng thuyền, rèn một khối sắt lớn rồi nung đỏ. Ông giả làm người đem đồ ăn tới, chờ con cá há miệng thì ném khối sắt nóng vào. Cá nuốt phải, đau quá quẫy đạp dữ dội. Lạc Long Quân chém nó làm ba khúc. Theo nhiều bản dịch, phần đầu cá hoá thành con chó, ông lấy đá chặn lại rồi chém, chỗ đó về sau gọi là núi Cẩu Đầu, nghĩa là "đầu chó". Những khúc còn lại cũng được truyện gắn với các địa danh ngoài biển.

Hiểu truyện thế nào

Cách diệt Ngư Tinh không dùng sức mạnh thô mà dùng mưu và kỹ thuật: nung sắt, nhử mồi. Đây là chi tiết thú vị, vì thời Hùng Vương theo khảo cổ học là thời đồ đồng, còn đồ sắt xuất hiện muộn hơn. Truyện được ghi chép hàng nghìn năm sau, nên mang theo đồ vật của thời người chép. Các nhà nghiên cứu cũng hay nhắc rằng con "cá" mà ngư dân ven biển sợ có thể là những loài cá lớn hay cá mập thật.

Hồ Tinh: cáo chín đuôi và nguồn gốc Hồ Tây

Truyện kể gì

Ở vùng Long Biên có con cáo chín đuôi sống hơn nghìn năm trong hang dưới một gò đất. Nó biến hoá được thành người, trà trộn vào dân làng, bắt người, nhất là con gái, mang về hang. Dân vùng ấy khổ sở, đến cầu cứu Lạc Long Quân.

Lạc Long Quân đem quân thuỷ tộc dâng nước phá hang. Con cáo chạy trốn, bị đuổi theo và bị diệt. Hang cáo sụt xuống thành một vực nước sâu, người ta gọi là đầm Xác Cáo. Truyện cho rằng đó chính là Hồ Tây ở Hà Nội ngày nay. Dân về lập làng quanh hồ, sống yên ổn.

Hồ Tây có mấy truyền thuyết

Hồ Tây không chỉ có một truyện giải thích nguồn gốc. Dân gian còn truyện con trâu vàng: thiền sư Không Lộ thời Lý đúc chuông lớn, tiếng chuông vang xa, con trâu vàng tưởng tiếng mẹ gọi, chạy về phương nam, giẫm đất sụt thành hồ, nên hồ có tên Kim Ngưu. Hồ cũng từng có các tên Lãng Bạc, Dâm Đàm, Đoài Hồ.

Địa chất học giải thích theo cách khác: Hồ Tây là một khúc uốn cũ của sông Hồng. Khi dòng sông đổi hướng, khúc ấy bị bỏ lại thành hồ. Kể cả ba cách giải thích cho con nghe là một cách hay để nói về sự khác nhau giữa truyền thuyết và khoa học.

Cáo chín đuôi Việt và cửu vĩ hồ

Cáo chín đuôi cũng là nhân vật nổi tiếng trong truyện Trung Hoa, nơi nó từng là điềm lành rồi dần thành yêu tinh, và có họ hàng với kitsune của Nhật. Điểm riêng của Hồ Tinh Việt là nó gắn chặt với một địa danh có thật, và kết thúc bằng việc dân lập làng.

Mộc Tinh: cây cổ thụ hoá yêu

Truyện kể gì

Ở vùng Phong Châu có một cây chiên đàn cổ thụ cao lớn khác thường, cành lá che kín cả một vùng. Sống quá lâu, nó hoá thành yêu tinh, biến hoá khôn lường, hại người và gia súc. Trong nhiều bản, dân phải cúng lễ để nó khỏi quấy phá.

Lạc Long Quân tập hợp người, đánh chiêng, gõ trống, reo hò vang dội để đuổi nó. Yêu cây sợ tiếng động lớn, bỏ chạy về phương tây nam. Một số bản cho biết về sau nó còn hiện ở vùng khác dưới tên gọi khác, và dân nơi ấy vẫn phải đề phòng.

Hiểu truyện thế nào

Ở đây vũ khí của Lạc Long Quân không phải gươm mà là âm thanh của cả cộng đồng. Chiêng trống là nhạc cụ quen thuộc của cư dân Việt cổ, trên trống đồng Đông Sơn còn khắc cảnh người đánh trống, thổi khèn. Truyện cho thấy niềm tin rằng tiếng chiêng trống xua được điều dữ, một niềm tin còn gặp trong nhiều lễ hội vùng núi.

Truyện cũng gợi đến nỗi sợ rừng sâu. Với người trồng lúa ở đồng bằng, rừng già là nơi thú dữ và bệnh tật rình rập. Cây cổ thụ khổng lồ là hình ảnh tập trung của nỗi sợ ấy.

So sánh ba trận trừ yêu

Ba trận đánh, ba cách khác nhau. Truyện như muốn nói người mở đất phải biết dùng mưu, dùng sức thiên nhiên và dùng sức đông người, tuỳ đối thủ.

Ý nghĩa của ba truyện trừ yêu

Nhiều nhà nghiên cứu văn học dân gian đọc ba truyện này như ký ức về thời người Việt cổ khai phá vùng đồng bằng sông Hồng. Biển có cá dữ, đầm có thú lạ, rừng có cây cổ thụ che kín trời. Để có đất trồng lúa và chỗ dựng làng, con người phải "trừ" những thứ ấy.

Ba truyện cũng giải thích vì sao Lạc Long Quân được tôn là tổ: ông không chỉ sinh ra dân tộc mà còn làm cho đất sống được. Sau khi trừ yêu, theo truyện, ông dạy dân trồng lúa, nấu cơm bằng ống tre, làm nhà sàn để tránh thú dữ.

Truyện không có cảnh máu me; trọng tâm là trí khôn và sự đoàn kết. Đây là lý do truyện hợp để kể cho trẻ nhỏ.

Góc nhìn hôm nay

• Đi quanh Hồ Tây (Hà Nội): một vòng hồ khoảng mười bảy kilômét, có phủ Tây Hồ, chùa Trấn Quốc, đền Quán Thánh gần đó. Kể truyện Hồ Tinh trước khi đi để trẻ nhìn hồ bằng con mắt khác.
• Đền Hùng (Phú Thọ): vùng đất gắn với Phong Châu và truyện Mộc Tinh.
• Đọc bản dịch Lĩnh Nam chích quái của Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San để thấy truyện gốc ngắn gọn thế nào so với bản kể lại.
• Thử so sánh: Lạc Long Quân trừ yêu với Heracles diệt quái vật trong thần thoại Hy Lạp. Cả hai đều là người "dọn đường" cho loài người, nhưng một người là tổ tiên, một người là anh hùng chuộc lỗi.