Thuồng luồng là gì và vì sao người Việt cổ có tục xăm mình

Thuồng luồng là loài thuỷ quái trong truyện dân gian Việt, sống ở vực sâu, sông lớn, hay bắt người và trâu bò. Theo truyền thuyết được chép trong Lĩnh Nam chích quái và Đại Việt sử ký toàn thư, người Việt cổ xăm hình giống loài thuỷ quái lên mình để khi xuống nước, thuồng luồng tưởng là đồng loại mà không hại. Tục xăm mình còn kéo dài tới thời Trần, khi các vua vẫn phải xăm hình rồng ở đùi.

Thuồng luồng là con gì

Trong lời kể dân gian, thuồng luồng là con vật dài như rắn khổng lồ, ở dưới vực, có sức kéo cả người lẫn trâu xuống nước. Nó thường gắn với khúc sông sâu, xoáy nước, vực đá — những chỗ người qua sông dễ chết đuối nhất. Tiếng Hán trong sách cũ gọi loài này là giao long, một loài thuỷ quái họ hàng với rồng.

Không có loài vật nào trong sinh học mang tên thuồng luồng. Giới nghiên cứu đưa ra vài khả năng về gốc thật của hình tượng này:

• Cá sấu: từng sống ở sông ngòi miền Bắc. Sử còn chép chuyện cá sấu xuất hiện thời Trần (xem phần dưới).
• Trăn, rắn lớn: sống ven sông, có thể bơi giỏi.
• Chính dòng nước xoáy: người bị cuốn xuống vực không nổi lên, dân gian giải thích bằng một con vật vô hình kéo đi.

Rất có thể thuồng luồng là sự hoà trộn của cả ba: ký ức về thú dữ thật và nỗi sợ sông nước nói chung.

Truyền thuyết về tục vẽ mình

Phần Ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư, dựa vào truyền thuyết thời Hùng Vương, kể đại ý như sau: dân ở vùng rừng núi xuống sông đánh cá, thường bị giao long làm hại, bèn tâu lên vua. Vua cho rằng giống ở núi khác giống ở nước, loài thuỷ tộc chỉ ưa cái giống mình và ghét cái khác mình. Vua bảo dân lấy mực vẽ hình loài thuỷ quái lên thân. Từ đó giao long không làm hại nữa. Sử gia ghi thêm rằng tục vẽ mình của người Bách Việt có lẽ bắt đầu từ đây.

Truyện Hồng Bàng trong Lĩnh Nam chích quái cũng có đoạn tương tự. Hai sách chép gần nhau, cho thấy đây là truyền thuyết đã lưu hành rộng trước khi được ghi lại.

Nên đọc đoạn này đúng như bản chất: đó là truyền thuyết giải thích một phong tục có thật. Phong tục xăm mình là sự thật lịch sử; lý do "để thuồng luồng không ăn thịt" là cách giải thích của người xưa.

Người xưa nói gì về người Việt "cắt tóc vẽ mình"

Không chỉ sách Việt, sách cổ Trung Hoa cũng nhắc đến tục này ở các dân tộc phương nam, gọi chung là "đoạn phát văn thân" — cắt tóc ngắn, vẽ hoặc xăm mình.

• Thiên Tiêu dao du trong sách Trang Tử có câu chuyện người nước Tống mang mũ lễ sang đất Việt bán, nhưng người Việt cắt tóc vẽ mình nên không dùng đến mũ.
• Sử ký của Tư Mã Thiên kể Thái Bá và Trọng Ung, con của Cổ Công Đản Phụ (tổ tiên nhà Chu), bỏ sang đất Kinh Man, theo tục địa phương cắt tóc vẽ mình để tỏ ý không tranh ngôi.

"Việt" trong các sách này là tên gọi rộng cho nhiều tộc người phương nam (Bách Việt), không chỉ riêng tổ tiên người Việt ngày nay. Nhưng những dòng ấy xác nhận rằng tục xăm mình là nét văn hoá có thật, phổ biến ở cư dân sông nước phương nam từ rất sớm.

Thời Trần: vua xăm rồng, lính xăm chữ

Vua Trần Anh Tông không chịu xăm

Toàn thư chép rằng nhà Trần vốn gốc làm nghề chài lưới, nên có lệ các vua nối ngôi phải xăm hình rồng ở đùi, tỏ ý không quên gốc. Vua Trần Anh Tông, vì không thích, đã nhân lúc Thượng hoàng Trần Nhân Tông vắng mặt mà tránh đi, không xăm. Đây là một trong những ghi chép rõ ràng nhất cho thấy tục xăm mình vẫn còn trong hoàng tộc vào khoảng cuối thế kỷ 13.

Câu chuyện thú vị vì nó cho thấy một phong tục đang phai dần. Đến đời Anh Tông, xăm rồng đã không còn là điều đương nhiên nữa, kể cả với nhà vua.

Xăm trong quân đội

Quân đội thời Trần cũng có lệ xăm chữ. Sử chép quân lính xăm hai chữ "Sát Thát" lên cánh tay trong thời kháng chiến chống Nguyên Mông. Chuyện quân sự này thuộc về một mảng khác; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng xăm mình thời Trần vừa là phong tục, vừa là dấu hiệu nhận diện.

Cá sấu ở sông Lô và bài văn tế của Hàn Thuyên

Một ghi chép đáng chú ý cho thấy sông ngòi miền Bắc từng có cá sấu thật. Toàn thư chép năm 1282, thời Trần Nhân Tông, có cá sấu xuất hiện ở sông Lô. Vua sai Nguyễn Thuyên làm bài văn tế ném xuống sông, cá sấu bỏ đi. Vua cho rằng việc này giống chuyện Hàn Dũ đời Đường đuổi cá sấu, nên ban cho Nguyễn Thuyên đổi sang họ Hàn. Từ đó ông được biết đến với tên Hàn Thuyên, người có công làm thơ phú bằng chữ Nôm.

Chuyện "văn tế đuổi cá sấu" mang màu truyền thuyết, nhưng việc có cá sấu ở sông Lô thế kỷ 13 là chi tiết đáng tin. Nó gợi ý rằng nỗi sợ thuồng luồng, giao long của người xưa có cơ sở từ những con vật nguy hiểm có thật.

Thuồng luồng trong truyện dân gian các vùng

Hình tượng thuồng luồng còn sống trong nhiều truyện kể địa phương: khúc sông có thuồng luồng đòi người, vực nước có thuồng luồng hoá người đi lấy vợ, cầu đá phải làm lễ khi khởi công. Ở vùng núi phía Bắc, nhiều dân tộc có truyện về loài thuồng luồng ở hồ, ở thác. Mỗi truyện một khác, nhưng chung một lõi: nước sâu là nơi nguy hiểm, cần tôn trọng và cẩn trọng.

Ngày nay có thể nhìn những truyện ấy như lời dặn an toàn của ông bà. "Đừng tắm ở vực, có thuồng luồng" là một cách nói dễ nhớ để trẻ con tránh chỗ nước xoáy.

Mốc thời gian

Góc nhìn hôm nay

• Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có hiện vật và tư liệu về trang phục, trang sức, dấu hiệu trên thân thể của cư dân cổ và các dân tộc.
• Đọc phần Ngoại kỷ và các đời vua Trần trong Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch của Viện Khoa học xã hội; đoạn về Anh Tông và Hàn Thuyên khá ngắn, dễ tìm.
• Khi kể chuyện thuồng luồng cho trẻ, có thể nối sang bài học thật: không tắm sông, hồ, vực khi không có người lớn và không biết rõ độ sâu.