Makara là thuỷ quái trong nghệ thuật Ấn Độ: thân cá hoặc cá sấu, đầu có vòi cong như voi, miệng há rộng, thường đặt ở đầu vòm cửa, góc mái, đầu máng nước. Theo con đường văn hoá Ấn Độ, makara đến với vương quốc Champa và có mặt trên nhiều tháp, bệ thờ của người Chăm, cùng với những linh thú khác như Garuda, naga, sư tử, voi – sư tử (gajasimha) và mặt quỷ Kala. Những quái thú bằng đá và gạch ấy là một kho tư liệu quý để hiểu tín ngưỡng của một vương quốc từng tồn tại hơn mười thế kỷ trên dải đất miền Trung Việt Nam.
Makara là gì
Trong tiếng Phạn, makara chỉ một sinh vật nước lớn, có lẽ ban đầu là cá sấu, rồi trở thành một quái thú ghép trong nghệ thuật. Hình dáng makara thay đổi theo vùng và thời kỳ, nhưng thường có mấy nét:
- Vòi cong lên như vòi voi, có khi xoắn như cuộn sóng;
- Hàm há rộng với răng nanh, đôi khi nhả ra một con vật khác hoặc dây hoa lá;
- Thân cá hoặc cá sấu, đuôi cuộn thành hoa văn sóng nước, lá cuốn.
Makara là vật cưỡi của nữ thần sông Hằng Gaṅgā và của thần biển cả Varuṇa. Trong chiêm tinh Ấn Độ, cung hoàng đạo tương ứng Ma Kết của phương Tây được gọi là Makara — vì vậy lễ hội mùa đông Makar Sankranti ở Ấn Độ cũng mang tên này. Makara mang ý nghĩa nước, sự sinh sôi, và là người giữ ngưỡng cửa: đứng ở hai đầu vòm, makara như "nhả" ra vòm cung che chở bên dưới.
Kala và makara: cặp đôi trên cửa
Trong kiến trúc Java (như Borobudur, Prambanan), cửa đền thường có kiểu trang trí Kala – Makara: mặt quỷ Kala ở đỉnh vòm, hai makara ở hai chân vòm. Kala là gương mặt quỷ không có hàm dưới, tượng trưng cho thời gian nuốt mọi thứ, đồng thời là kẻ canh cửa. Cặp đôi này cũng xuất hiện, dưới dạng khác, ở nghệ thuật Khmer và Chăm.
Champa và nghệ thuật điêu khắc Chăm
Champa là vương quốc của người Chăm tồn tại khoảng từ thế kỷ 2 đến thế kỷ 17 (và còn dư âm đến thế kỷ 19) ở miền Trung và một phần Nam Trung Bộ Việt Nam ngày nay. Người Chăm tiếp nhận Ấn Độ giáo (chủ yếu thờ thần Shiva) và có giai đoạn tiếp nhận Phật giáo Đại thừa. Họ để lại hàng chục khu đền tháp bằng gạch, nổi tiếng nhất là thánh địa Mỹ Sơn (vùng Duy Xuyên, Quảng Nam xưa), được UNESCO công nhận Di sản thế giới năm 1999.
Các nhà nghiên cứu, từ thời học giả Pháp Philippe Stern và Jean Boisselier đến các nhà khoa học Việt Nam sau này, chia điêu khắc Chăm thành các phong cách theo thời gian. Cách chia và niên đại cụ thể vẫn còn được thảo luận, nhưng các mốc thường dùng như sau:
| Phong cách | Niên đại ước tính | Đặc điểm linh thú |
|---|---|---|
| Mỹ Sơn E1 | Khoảng thế kỷ 7–8 | Bệ thờ Mỹ Sơn E1 chạm cảnh tu sĩ, thú rừng; nét mềm, tự nhiên |
| Đồng Dương | Cuối thế kỷ 9 – đầu thế kỷ 10 | Phật giáo Đại thừa; tượng hộ pháp dữ dội, mắt lồi, hoa văn dày |
| Trà Kiệu – Mỹ Sơn A1 | Thế kỷ 10 | Nét thanh nhã, vũ nữ Apsara nổi tiếng; makara, sư tử chạm tinh tế |
| Tháp Mắm | Khoảng thế kỷ 11–14 | Linh thú to khoẻ, cách điệu mạnh: gajasimha, makara, rồng – makara, Garuda |
Makara và các linh thú trên tháp Chăm
Makara
Trong nghệ thuật Chăm, makara thường đặt ở đầu các góc mái, hai đầu vòm cửa giả, đầu bệ thờ hoặc là các tượng tròn đứng độc lập. Phong cách Tháp Mắm có những đầu makara rất lớn, vòi cuộn lên, miệng há rộng, răng nanh rõ — trông vừa dữ vừa trang trí. Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng có nhiều hiện vật loại này, là chỗ tốt nhất để quan sát gần.
Gajasimha — voi mà là sư tử
Gajasimha là con thú mình sư tử, đầu voi (gaja = voi, simha = sư tử), biểu tượng sức mạnh kép. Những tượng gajasimha bằng đá lớn phong cách Tháp Mắm, ngồi chồm hổm, vòi cong, là các hiện vật quen mặt của điêu khắc Chăm. Có những tượng gajasimha từng đặt ở các đền tháp vùng Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai).
Kala — mặt quỷ thời gian
Trong điêu khắc Chăm, mặt Kala xuất hiện trên trán cửa, trên các đầu ngói, mảnh trang trí đất nung — mắt lồi, nanh vểnh, không hàm dưới. Kala được hiểu là canh cửa, ngăn điều xấu.
Naga và Garuda
Như ở Angkor, naga và Garuda cũng có mặt trong nghệ thuật Chăm: naga uốn khúc trên trán cửa hay vòm cửa, Garuda đỡ góc tháp hoặc chân đế. Một số học giả lưu ý rằng ở phong cách muộn, hình naga Chăm có nét gần với rồng, có thể do giao lưu với nghệ thuật Đại Việt — nhưng điều này còn được thảo luận.
Hamsa, Nandin và sư tử
Ngoài ra còn có thiên nga hamsa (vật cưỡi của thần Brahma), bò thần Nandin (vật cưỡi của Shiva, tượng bò nằm thường đặt trước điện thờ), và sư tử canh giữ. Mỗi con vật gắn với một vị thần, nên nhìn con vật là đoán được ngôi đền thờ thần nào.
Ở đâu có thể thấy quái thú Chăm
- Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: khởi dựng từ năm 1915 (thời Pháp), nay là bảo tàng chuyên về điêu khắc Chăm lớn nhất; các phòng trưng bày được xếp theo địa danh khai quật như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mắm. Một số hiện vật ở đây đã được công nhận Bảo vật quốc gia.
- Thánh địa Mỹ Sơn: nhiều tháp đã đổ nát, nhưng vẫn thấy được trang trí trên tường gạch và một số tượng đá tại chỗ.
- Tháp Bánh Ít, tháp Dương Long (vùng Bình Định cũ): các tháp cao, trang trí đầu thú ở góc mái.
- Tháp Po Nagar (Nha Trang) và tháp Po Klong Garai (vùng Phan Rang): các tháp còn được cộng đồng Chăm hành lễ, như lễ hội Katê.
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) và Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh: có các sưu tập điêu khắc Chăm.
Khi đi, hãy nhớ các đền tháp Chăm vẫn là nơi thiêng với cộng đồng Chăm hiện nay; trang phục kín đáo, không trèo lên tượng, không chạm vào hiện vật.
Makara ở khắp châu Á
Makara không chỉ có ở Champa. Ở Sri Lanka có kiểu cổng vòm "makara torana". Ở Tây Tạng và Nepal, đầu máng nước và đầu mái chùa thường là makara. Ở Trung Hoa, có nghiên cứu cho rằng hình tượng makara đã góp phần vào hình cá rồng "ma kiệt" trên đồ trang sức, đồ gốm đời Đường. Đây là cách một con quái thú nước Ấn Độ đi theo các con đường tôn giáo, thương mại để có mặt từ Java đến Tây Tạng.
Góc nhìn hôm nay
Quái thú trên tháp Chăm nhắc ta rằng di sản văn hoá trên đất Việt Nam không chỉ có một nguồn. Champa là một phần quan trọng của lịch sử miền Trung, và đồng bào Chăm hôm nay vẫn gìn giữ tín ngưỡng, lễ hội riêng. Gợi ý cho người muốn tìm hiểu kỹ:
- Đến Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, tự lập bảng so sánh: makara ở phong cách Trà Kiệu và Tháp Mắm khác nhau thế nào?
- Đọc các công trình về nghệ thuật Chăm của nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương và các sách của Bảo tàng Điêu khắc Chăm.
- Cho trẻ vẽ lại một con gajasimha hoặc makara theo trí tưởng tượng — cách hay để nhớ các con vật ghép trong nghệ thuật cổ.
Câu hỏi thường gặp
Makara là con gì?
Makara là thuỷ quái trong nghệ thuật và thần thoại Ấn Độ, thường có thân cá hoặc cá sấu, vòi cong như voi và miệng há rộng. Makara là vật cưỡi của nữ thần sông Hằng Gaṅgā và thần biển Varuṇa, hay được đặt ở đầu vòm cửa, góc mái đền.
Trên tháp Chăm có những linh thú nào?
Điêu khắc Chăm có makara, gajasimha (mình sư tử đầu voi), mặt quỷ Kala, rắn naga, chim Garuda, thiên nga hamsa, bò thần Nandin và sư tử. Mỗi con vật gắn với một vị thần trong Ấn Độ giáo hoặc một vai trò canh giữ.
Gajasimha là gì?
Gajasimha là con thú ghép có mình sư tử và đầu voi, tượng trưng cho sức mạnh của cả hai loài. Trong điêu khắc Chăm, gajasimha đặc biệt nổi bật ở phong cách Tháp Mắm, khoảng thế kỷ 11–14.
Xem điêu khắc Chăm ở đâu?
Nơi tập trung nhiều nhất là Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Ngoài ra có thể đến thánh địa Mỹ Sơn, các tháp Chăm ở vùng Bình Định cũ, tháp Po Nagar ở Nha Trang, tháp Po Klong Garai ở vùng Phan Rang, và các bảo tàng lịch sử ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh.
Makara khác rồng như thế nào?
Makara có gốc Ấn Độ, thân cá hoặc cá sấu với vòi voi, gắn với sông nước và ngưỡng cửa đền. Rồng Trung Hoa – Việt có thân rắn, có chân, sừng, râu. Ở một số phong cách muộn, hình makara và rồng có giao thoa, nhưng nguồn gốc hai hình tượng khác nhau.
