Ai Cập cổ đại có những quái thú nổi tiếng nhất của thế giới cổ: Apep (Apophis) — con rắn khổng lồ của hỗn mang, đêm nào cũng tìm cách nuốt thuyền mặt trời; Ammit — "kẻ nuốt", đầu cá sấu, mình sư tử, chân hà mã, ngồi chờ ở phiên cân tim người chết; và tượng Nhân sư lớn ở Giza, mình sư tử đầu người, tạc từ khoảng 4.500 năm trước. Ba hình tượng này cho thấy cách người Ai Cập nghĩ về trật tự và hỗn loạn, về công lý và quyền lực của pharaoh.
Thế giới quan Ai Cập: Maat và hỗn mang
Để hiểu quái thú Ai Cập, cần biết khái niệm Maat — trật tự, sự thật, công bằng của vũ trụ, được nhân cách hoá thành nữ thần đội chiếc lông vũ. Đối nghịch với Maat là isfet — hỗn loạn, bất công. Vũ trụ theo người Ai Cập không tự nhiên ổn định: trật tự phải được giữ gìn mỗi ngày, bởi thần linh, bởi pharaoh, bởi nghi lễ.
Các quái thú lớn của Ai Cập đều đứng ở hai phía của cuộc giằng co ấy: Apep là hỗn mang muốn nuốt trật tự; Ammit là kẻ thi hành phán xét cho Maat; còn Nhân sư là người gác, biểu tượng sức mạnh của nhà vua bảo vệ trật tự.
Apep: con rắn muốn nuốt mặt trời
Người Ai Cập tin thần Mặt Trời Ra đi thuyền qua bầu trời ban ngày, và ban đêm đi qua Duat — cõi âm dưới lòng đất — để sáng hôm sau mọc lại ở phương đông. Trên hành trình đêm ấy, con rắn khổng lồ Apep (tiếng Hy Lạp gọi Apophis) chặn đường, muốn nuốt thuyền và chặn mặt trời mọc.
Đêm nào cuộc chiến cũng diễn ra, và đêm nào Apep cũng bị đánh lui — có văn bản kể thần Set đứng ở mũi thuyền đâm rắn, có hình vẽ trong lăng mộ cho thấy con mèo của Ra cầm dao khuất phục con rắn dưới gốc cây. Nhưng Apep không bao giờ bị tiêu diệt hẳn. Đó là ý quan trọng: hỗn mang là một phần thường trực của thế giới, phải chiến đấu với nó hằng ngày.
Nghi lễ "đánh đuổi Apep"
Các đền thờ tổ chức nghi lễ chống Apep: viết tên hoặc vẽ hình rắn lên giấy cói, sáp, rồi giẫm lên, đâm, đốt bỏ. Văn bản quan trọng còn lại là Sách đánh đổ Apep, nằm trong cuộn giấy cói Bremner-Rhind (khoảng thế kỷ 4 TCN), hiện lưu ở Bảo tàng Anh (British Museum). Người ta tin nhật thực, bão tố là lúc Apep tạm chiếm thế thượng phong.
Tên Apophis ngày nay còn được đặt cho một tiểu hành tinh (99942 Apophis) sẽ bay sát Trái Đất vào năm 2029. Các tính toán của NASA đã loại trừ khả năng va chạm trong ít nhất một trăm năm tới — một ví dụ thú vị về cách tên quái thú cổ đi vào khoa học hiện đại.
Ammit: kẻ nuốt trái tim ở phiên phán xét
Cảnh phán xét người chết là một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của Ai Cập cổ, có trong nhiều bản Sách của người chết (đúng hơn là "Sách đi ra ban ngày" — tập hợp bùa chú chôn theo người chết từ khoảng thời Tân Vương quốc). Bản đẹp nhất thường được nhắc là Giấy cói Ani (khoảng 1250 TCN), cũng ở Bảo tàng Anh.
Trong cảnh ấy, thần Anubis đặt trái tim người chết lên một đĩa cân, đĩa bên kia là chiếc lông vũ của Maat. Thần Thoth ghi kết quả. Nếu trái tim nhẹ như lông — tức người ấy sống ngay thẳng — họ được vào cõi vĩnh hằng. Nếu trái tim nặng vì tội lỗi, Ammit ngồi chờ cạnh cân sẽ nuốt nó, và người ấy "chết lần thứ hai", biến mất mãi mãi.
Ammit trông thế nào
Ammit (tên có nghĩa "kẻ nuốt người chết") được vẽ ghép từ ba con vật đáng sợ nhất với người Ai Cập: đầu cá sấu, thân trước sư tử hoặc báo, thân sau hà mã. Cả ba đều là loài nguy hiểm thật ở sông Nin và sa mạc.
Ammit không phải thần được thờ cúng, không có đền riêng. Nó là hiện thân của nỗi sợ "không được tồn tại" — điều tệ nhất với người Ai Cập, những người dành cả đời chuẩn bị cho cõi sau. Trong các bản Sách của người chết, người chết đọc một bài "tuyên bố vô tội" liệt kê những điều xấu mình không làm, như một cách thuyết phục các thần.
Tượng Nhân sư lớn ở Giza
Tượng Nhân sư lớn ở cao nguyên Giza được tạc trực tiếp từ khối đá vôi tự nhiên, dài khoảng 73 m, cao khoảng 20 m. Đa số nhà Ai Cập học cho rằng tượng được làm dưới thời pharaoh Khafre (Vương triều thứ 4, khoảng giữa thiên niên kỷ 3 TCN), vì nằm cạnh con đường dẫn lên kim tự tháp của ông; một số ý kiến khác gắn với pharaoh Khufu. Niên đại chính xác vẫn còn tranh luận trong giới chuyên môn, nhưng các giả thuyết cho rằng tượng có trước Ai Cập cổ hàng nghìn năm không được giới khoa học chính thống chấp nhận.
Mũi của Nhân sư đi đâu
Lời đồn phổ biến cho rằng lính Napoleon bắn mất mũi tượng. Điều này không đúng: các bức vẽ từ trước khi Napoleon đến Ai Cập (1798) đã thấy tượng không còn mũi. Sử gia Ả Rập al-Maqrizi (thế kỷ 15) chép rằng vào thế kỷ 14, một người tên Muhammad Sa'im al-Dahr đã đập phá mặt tượng. Các nghiên cứu hiện đại về vết đục trên mặt tượng cũng cho thấy mũi bị cố ý phá bằng dụng cụ.
Bia giấc mơ
Giữa hai chân trước của tượng có Bia giấc mơ của pharaoh Thutmose IV (khoảng 1400 TCN). Văn bia kể khi còn là hoàng tử, Thutmose nghỉ trưa trong bóng tượng và mơ thấy Nhân sư hứa cho ông làm vua nếu ông dọn cát đang vùi lấp tượng. Đây là văn bản mang tính chính trị — giúp hợp thức hoá ngôi vua — nhưng cũng cho thấy từ hơn 3.400 năm trước, tượng đã bị cát vùi và cần được cứu.
Nhân sư Ai Cập khác Sphinx trong thần thoại Hy Lạp: Nhân sư Ai Cập mang đầu vua (nam), không cánh, là người gác; Sphinx Hy Lạp là quái vật nữ có cánh ra câu đố ở thành Thebes. Hai hình tượng có liên hệ xa về hình dáng nhưng ý nghĩa khác hẳn.
Những sinh vật kỳ lạ khác của Ai Cập
| Tên | Hình dạng | Vai trò |
|---|---|---|
| Apep | Rắn khổng lồ | Hỗn mang, kẻ thù của Mặt Trời |
| Ammit | Đầu cá sấu, mình sư tử, chân hà mã | Nuốt trái tim kẻ có tội |
| Nhân sư | Mình sư tử, đầu người (vua) | Người gác, biểu tượng quyền lực pharaoh |
| Taweret | Hà mã cái đứng thẳng, lưng cá sấu, chân sư tử | Thần bảo hộ phụ nữ sinh nở và trẻ nhỏ |
| Bennu | Chim giống diệc | Gắn với mặt trời và sự tái sinh; có người cho là một nguồn cảm hứng của chim phượng hoàng phương Tây (còn tranh cãi) |
| Serpopard | Báo cổ rắn dài | Xuất hiện trên đồ tạo tác thời tiền vương triều, như phiến đá Narmer |
Điều thú vị là Taweret, cũng ghép từ hà mã, cá sấu, sư tử như Ammit, lại là thần hiền nhất nhà — bùa Taweret được các gia đình dùng để cầu cho mẹ tròn con vuông. Cùng những con vật đáng sợ, ghép lại có thể thành kẻ phán xét hay người bảo vệ — tuỳ theo câu chuyện.
Góc nhìn hôm nay: xem quái thú Ai Cập ở đâu
- Bảo tàng Anh (London): giấy cói Ani với cảnh cân tim, giấy cói Bremner-Rhind. Nhiều hình ảnh đã được số hoá trên trang của bảo tàng.
- Đại bảo tàng Ai Cập (Grand Egyptian Museum, Giza): kho hiện vật Ai Cập cổ lớn nhất, ngay gần quần thể kim tự tháp và tượng Nhân sư.
- Thung lũng các vị vua (Luxor): nhiều lăng mộ vẽ hành trình đêm của Mặt Trời qua cõi âm, với Apep bị trói, bị đâm.
- Sách nên đọc: các sách nhập môn về tôn giáo Ai Cập của Richard H. Wilkinson, trong đó có The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt.
Bài học đáng mang về: quái thú Ai Cập không chỉ để doạ. Chúng là cách một nền văn minh nói rằng trật tự và công lý phải được giữ gìn mỗi ngày — và rằng mỗi người sẽ phải "đặt trái tim lên cân".
Câu hỏi thường gặp
Apep là ai trong thần thoại Ai Cập?
Apep, hay Apophis, là con rắn khổng lồ tượng trưng cho hỗn mang trong thần thoại Ai Cập. Đêm nào nó cũng tấn công thuyền mặt trời của thần Ra khi thuyền đi qua cõi âm, và đêm nào cũng bị đánh lui nhưng không bao giờ bị tiêu diệt hẳn.
Ammit là con gì?
Ammit là quái thú Ai Cập có đầu cá sấu, thân trước sư tử và thân sau hà mã. Trong cảnh phán xét người chết, Ammit nuốt trái tim của người có tội khi trái tim nặng hơn chiếc lông vũ của nữ thần Maat. Ammit không được thờ cúng như một vị thần.
Tượng Nhân sư Giza được xây khi nào?
Đa số nhà Ai Cập học cho rằng tượng Nhân sư lớn ở Giza được tạc dưới thời pharaoh Khafre, Vương triều thứ 4, khoảng giữa thiên niên kỷ 3 TCN. Tượng dài khoảng 73 m, cao khoảng 20 m, tạc từ khối đá vôi tự nhiên.
Ai làm mất mũi tượng Nhân sư?
Không phải lính Napoleon như lời đồn, vì tranh vẽ trước năm 1798 đã thấy tượng mất mũi. Sử gia al-Maqrizi chép rằng thế kỷ 14 một người tên Muhammad Sa'im al-Dahr đã đập phá mặt tượng. Vết đục trên mặt tượng cho thấy mũi bị phá có chủ ý.
Nhân sư Ai Cập khác Sphinx Hy Lạp thế nào?
Nhân sư Ai Cập thường mang đầu người nam, đội khăn vua, không có cánh, đóng vai người gác. Sphinx Hy Lạp là quái vật nữ có cánh, ra câu đố cho người qua đường ở thành Thebes. Hai hình tượng giống nhau ở thân sư tử nhưng khác hẳn về ý nghĩa.
