Megalodon: cá mập khổng lồ đã tuyệt chủng to cỡ nào, ăn gì

Megalodon (Otodus megalodon) là loài cá mập khổng lồ sống từ khoảng 20 triệu năm trước đến khoảng 3,6 triệu năm trước, đã tuyệt chủng từ lâu trước khi loài người xuất hiện. Các ước tính chiều dài phổ biến là khoảng 15–20 m, gấp ba bốn lần cá mập trắng lớn. Gần như mọi hiểu biết về nó đến từ những chiếc răng hoá thạch to bằng bàn tay và vài cột sống hiếm hoi, nên kích thước và hình dáng vẫn còn được tranh luận.

Biết một con cá mập chỉ qua cái răng

Bộ xương cá mập làm bằng sụn, không phải xương cứng, nên rất hiếm khi hoá thạch. Thứ còn lại là răng — và cá mập có rất nhiều răng. Chúng thay răng liên tục suốt đời, răng mới mọc từ phía sau đẩy răng cũ ra như băng chuyền. Một con cá mập có thể rụng hàng nghìn chiếc răng trong đời. Vì vậy răng megalodon có mặt ở đáy biển cổ trên hầu khắp các châu lục.

Răng megalodon hình tam giác, rìa có răng cưa đều, chiều dài cạnh xiên của những chiếc lớn nhất khoảng 17–18 cm. Ngoài răng, các nhà khoa học có một cột sống gần đầy đủ gồm khoảng 140 đốt, tìm thấy ở Bỉ và đang giữ tại Viện Khoa học Tự nhiên Hoàng gia Bỉ, cùng vài cột sống rời rạc khác. Đó là toàn bộ "bộ xương" của megalodon mà thế giới có.

"Lưỡi đá" và người đầu tiên đoán đúng

Trước khi có cổ sinh vật học, răng megalodon được gọi là glossopetrae — "lưỡi đá". Nhà bác học La Mã Pliny Già, trong bộ Natural History (thế kỷ 1), chép lại niềm tin rằng chúng rơi từ trời xuống khi có nguyệt thực. Thời trung cổ, người châu Âu lại tin đó là lưỡi rắn hoá đá, đeo làm bùa chống độc. Trên đảo Malta, dân gian gắn chúng với tích thánh Paul bị rắn cắn.

Năm 1667, nhà giải phẫu người Đan Mạch Niels Stensen (Nicolas Steno) mổ đầu một con cá mập lớn bắt được ở Ý. Ông thấy răng của nó giống hệt "lưỡi đá" và kết luận những viên đá kia là răng cá mập, nằm trong đá vì đá từng là bùn đáy biển. Từ một chiếc răng, Steno đặt nền móng cho cả cách hiểu về hoá thạch và tầng đá.

To thật sự là bao nhiêu

Muốn tính kích thước megalodon, các nhà khoa học phải so tỉ lệ răng và đốt sống với họ hàng còn sống. Vấn đề là: họ hàng nào? Trước đây người ta lấy cá mập trắng lớn làm mẫu. Nhưng megalodon thuộc họ Otodontidae, không phải tổ tiên trực tiếp của cá mập trắng, nên các nghiên cứu gần đây dùng nhiều loài cá mập cùng lúc.

Để dễ hình dung, cá mập trắng lớn hiếm khi dài quá 6 m. Cá mập voi, loài cá lớn nhất còn sống, có thể dài khoảng 12–18 m nhưng chỉ ăn sinh vật phù du. Megalodon có lẽ là cá mập săn mồi lớn nhất từng biết, nhưng không phải động vật lớn nhất từng sống — vị trí đó thuộc về cá voi xanh ngày nay.

Megalodon ăn gì

Trên những xương cá voi cổ tìm thấy ở Peru, Bắc Mỹ và châu Âu, có những vết cắn mang dấu răng cưa khớp với răng megalodon. Nhiều vết nằm ở vây ngực, đuôi — gợi ý rằng nó tấn công vào chỗ làm con mồi mất khả năng bơi. Megalodon săn cá voi cỡ vừa, hải cẩu, rùa biển và cá lớn.

Năm 2023, nghiên cứu đồng vị trong men răng cho thấy megalodon có lẽ giữ nhiệt cơ thể cao hơn nước biển xung quanh, giống cá mập trắng hiện nay. Cơ thể ấm giúp bơi nhanh và săn ở vùng nước lạnh, nhưng cũng đòi hỏi ăn rất nhiều.

Ở Panama, các nhà khoa học tìm thấy một khu vực có nhiều răng megalodon nhỏ, được diễn giải là "vườn ươm": vùng nước nông, ấm, nhiều mồi, nơi con non lớn lên an toàn trước khi ra biển khơi. Ý tưởng vườn ươm sau đó được ghi nhận ở vài nơi khác.

Vì sao megalodon biến mất

Megalodon tuyệt chủng khoảng 3,6 triệu năm trước (một số nghiên cứu đưa mốc sớm hơn chút). Không có thiên thạch nào ở đây; các nhà khoa học nghiêng về nhiều nguyên nhân cộng lại:

• Khí hậu lạnh đi: Trái Đất bước vào giai đoạn băng hà, biển nông ấm co hẹp — mất "vườn ươm" của con non.
• Con mồi thay đổi: nhiều loài cá voi cỡ vừa biến mất, cá voi lớn chuyển sang vùng nước lạnh gần cực nơi megalodon khó theo.
• Cạnh tranh: cá mập trắng lớn xuất hiện và lan rộng. Một nghiên cứu năm 2022 về đồng vị kẽm trong răng cho thấy hai loài có thể đã ăn những con mồi chồng lấn, nghĩa là có cạnh tranh.

Megalodon có còn sống không

Không. Đây là chỗ khoa học và lời đồn tách nhau rõ nhất. Nếu một loài cá mập dài hơn 15 m, cần ăn nhiều và sống ở vùng nước ấm còn tồn tại, nó sẽ để lại răng mới trên đáy biển, vết cắn trên xác cá voi, và hẳn đã lọt vào hàng triệu chuyến tàu cá, tàu khảo sát. Tất cả răng megalodon tìm được đều là hoá thạch, nằm trong các tầng đá đã xác định được tuổi.

Năm 2013, một kênh truyền hình phát một phim "tài liệu" kể rằng megalodon vẫn còn sống, dùng nhân vật và lời chứng dàn dựng. Phim bị chính các nhà khoa học và nhiều khán giả phê phán gay gắt vì đánh lừa người xem. Biển sâu còn nhiều bí ẩn, nhưng megalodon không phải là một trong số đó.

Góc nhìn hôm nay

Câu chuyện megalodon nhắc ta rằng biển cả cũng có lịch sử tuyệt chủng như đất liền. Cá mập ngày nay — những hậu duệ xa của cùng dòng họ — đang bị đánh bắt rất mạnh; nhiều loài nằm trong Sách Đỏ IUCN. Hiểu về con cá mập đã mất là một cách để quý những con còn lại.

• Răng megalodon thật được trưng bày ở nhiều bảo tàng lịch sử tự nhiên, trong đó có Smithsonian (Washington) và Natural History Museum (London).
• Bờ biển Calvert Cliffs (bang Maryland, Mỹ) và sông Peace (bang Florida) nổi tiếng là nơi người dân nhặt được răng cá mập hoá thạch theo quy định địa phương.
• Đọc thêm: trang megalodon của Smithsonian Ocean và các bài của nhà cổ sinh Kenshu Shimada, người nghiên cứu kích thước megalodon nhiều năm.