Bigfoot, còn gọi là Sasquatch, là sinh vật được đồn có dáng như người nhưng to cao, lông rậm, sống trong rừng lá kim miền tây Bắc Mỹ. Cái tên "Bigfoot" ra đời năm 1958 từ một vụ dấu chân khổng lồ ở California, mà về sau gia đình người tạo ra chúng nói là làm giả. Đến nay chưa có xác, xương hay mẫu ADN nào được giới khoa học công nhận là của một loài linh trưởng lớn chưa biết ở Bắc Mỹ.
Từ chuyện kể bản địa đến chữ "Sasquatch"
Nhiều cộng đồng người bản địa ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương có chuyện kể về những sinh vật rừng to lớn, nửa người nửa thú, sống ở núi sâu. Các câu chuyện này rất đa dạng: có nhân vật là người khổng lồ ăn trộm cá, có nhân vật là sinh vật rừng hoang mà trẻ con không nên đi lạc tới. Gộp tất cả vào một "Bigfoot" duy nhất là cách nhìn của người đến sau, không phải cách các cộng đồng ấy tự kể.
Chữ "Sasquatch" bắt nguồn từ một từ trong tiếng Halkomelem, ngôn ngữ của người Salish ở vùng British Columbia (Canada). Vào thập niên 1920–1930, thầy giáo J. W. Burns thu thập các câu chuyện địa phương, viết bài trên báo Canada và phổ biến tên gọi này ra công chúng nói tiếng Anh.
Năm 1958: dấu chân ở Bluff Creek
Mùa hè năm 1958, công nhân làm đường Jerry Crew ở vùng Bluff Creek, bắc California, phát hiện những dấu chân giống chân người nhưng dài khoảng 40 cm quanh công trường. Ông đúc thạch cao một dấu chân và đem tới tờ báo địa phương Humboldt Times. Bài báo gọi kẻ để lại dấu chân là "Bigfoot", và tên gọi này lan khắp nước Mỹ.
Năm 2002, sau khi ông Ray Wallace, chủ thầu của chính công trình đó, qua đời, gia đình ông công bố với báo chí rằng ông đã dùng đôi chân gỗ khắc sẵn buộc vào giày để in dấu chân, như một trò đùa kéo dài. Họ còn đưa ra đôi chân gỗ. Người tin Bigfoot phản bác rằng không phải mọi dấu chân đều do Wallace làm, điều này đúng, nhưng vụ việc cho thấy chính sự kiện đặt tên cho Bigfoot đã dính tới làm giả.
Đoạn phim Patterson–Gimlin năm 1967
Ngày 20 tháng 10 năm 1967, cũng ở Bluff Creek, Roger Patterson và Bob Gimlin quay được khoảng một phút phim 16 mm: một sinh vật to lớn, phủ lông sẫm, bước đi trên bãi sông rồi ngoảnh lại nhìn máy quay. Đây là đoạn phim nổi tiếng nhất về Bigfoot, được phân tích từng khung hình suốt hơn nửa thế kỷ.
Hai phe vẫn chưa ngã ngũ:
- Người tin cho rằng dáng đi, tỷ lệ tay chân và chuyển động cơ bắp khó làm giả bằng bộ đồ hoá trang thời đó.
- Người hoài nghi chỉ ra rằng tốc độ máy quay không được ghi lại chắc chắn, nên không tính được chính xác tốc độ bước và chiều cao. Hình ảnh mờ, rung, dễ để mắt tự "điền" chi tiết. Một người đàn ông tên Bob Heironimus về sau tuyên bố chính mình đã mặc bộ đồ khỉ trong phim; lời này cũng chưa được chứng minh.
Điều chắc chắn là đoạn phim chưa bao giờ đi kèm một mẫu vật sinh học nào. Không có lông, không có phân, không có xương nào thu được tại chỗ được xác nhận là của loài lạ.
Những vụ giả mạo và mẫu vật đã được xét nghiệm
| Năm | Sự việc | Kết quả |
|---|---|---|
| 1958 | Dấu chân ở Bluff Creek | Gia đình Ray Wallace năm 2002 công bố ông đã làm giả bằng chân gỗ |
| 1967 | Phim Patterson–Gimlin | Còn tranh cãi, chưa chứng minh được là thật hay giả |
| 2008 | Hai người ở bang Georgia tuyên bố có xác Bigfoot đông lạnh | Khi rã đông, "xác" là bộ đồ hoá trang bằng cao su nhồi lông thú |
| 2014 | Nhóm của nhà di truyền học Bryan Sykes (Đại học Oxford) phân tích ADN các mẫu lông "linh trưởng lạ" | Các mẫu từ Bắc Mỹ đều thuộc loài đã biết: gấu, sói, bò, ngựa, gấu mèo, người… |
Nghiên cứu của Sykes đáng chú ý vì ông không bác bỏ trước. Nhóm mời những người sưu tầm gửi mẫu lông họ tin là của Bigfoot, Yeti và các "người rừng" khác, và khoảng ba mươi mẫu cho ra đủ ADN để đọc. Không mẫu nào thuộc một loài linh trưởng chưa biết.
Khoa học đặt ra những câu hỏi gì
Một con không đủ, phải là cả một quần thể
Muốn một loài tồn tại hàng nghìn năm, phải có cả quần thể sinh sản, ít nhất vài trăm cá thể. Một loài linh trưởng nặng vài trăm ký cần nhiều thức ăn, phải đi lại, sinh con, bị thương, già và chết. Vậy mà chưa từng có xác bị xe đâm bên đường, chưa có bộ xương nào trong hang, chưa có con nào sa bẫy của thợ săn. Trong khi đó, gấu đen ở cùng khu rừng bị xe đâm và được ghi nhận thường xuyên.
Châu Mỹ không có vượn lớn bản địa
Tất cả vượn lớn còn sống (đười ươi, khỉ đột, tinh tinh, tinh tinh lùn) và hoá thạch họ hàng của chúng đều ở châu Phi và châu Á. Châu Mỹ chưa từng có hoá thạch vượn lớn nào. Người ủng hộ Bigfoot hay nhắc tới Gigantopithecus, loài vượn khổng lồ đã tuyệt chủng ở miền nam Trung Quốc, có thể cao tới khoảng 3 m. Nhưng loài này chỉ được biết qua răng và xương hàm, chưa từng có hoá thạch nào ở ngoài châu Á, và các nghiên cứu gần đây cho rằng nó biến mất cách nay khoảng hai đến ba trăm nghìn năm.
Gấu đứng hai chân
Gấu đen Bắc Mỹ đôi khi đứng bằng hai chân sau để quan sát, và có những cá thể vì bị thương ở chân trước mà đi hai chân thường xuyên. Nhìn thoáng qua trong rừng tối, một con gấu đứng thẳng rất giống "người lông lá to lớn". Dấu chân sau của gấu in trên bùn mềm cũng có hình dáng gần giống bàn chân người.
Bigfoot trong đời sống Bắc Mỹ
Bất kể có thật hay không, Bigfoot đã thành một nhân vật văn hoá lớn của Mỹ và Canada. Năm 1969, quận Skamania ở bang Washington thông qua một quy định cấm giết "Sasquatch", nửa đùa nửa thật; năm 1984 quy định được sửa lại và cả quận được tuyên bố là "nơi trú ẩn" của Sasquatch. Ở thị trấn Willow Creek, California, gần Bluff Creek, có một bảo tàng nhỏ về Bigfoot và tượng gỗ lớn bên đường.
Bigfoot xuất hiện trong phim gia đình, truyện tranh, quảng cáo, và là linh vật của nhiều hội đi bộ đường dài. Với nhiều người, "đi tìm Bigfoot" thực chất là lý do để vào rừng, ngủ lều, lắng nghe tiếng động ban đêm.
Góc nhìn hôm nay: tìm Bigfoot để học cách tìm bằng chứng
Bigfoot là bài tập rất hay về tư duy khoa học. Một dấu chân có thể đúc thạch cao, nhưng cũng có thể khắc gỗ. Một đoạn phim có thể thật, nhưng thiếu tốc độ máy quay thì không đo được gì. Một mẫu lông thì khác: đưa vào phòng thí nghiệm là biết của loài nào. Chính vì vậy giới khoa học không nói "Bigfoot chắc chắn không có", mà nói "chưa có bằng chứng được công nhận, và những gì đã kiểm tra đều thuộc loài đã biết".
Ai muốn đọc thêm có thể tìm sách Abominable Science! của Daniel Loxton và Donald Prothero, có chương riêng về Bigfoot, hoặc đọc về nghiên cứu ADN năm 2014 của Bryan Sykes. Đi bộ trong các vườn quốc gia ở miền tây Bắc Mỹ, như Redwood ở California hay Olympic ở bang Washington, sẽ giúp hiểu vì sao rừng ở đó khiến người ta tin có thứ gì đang ẩn mình: cây cao hàng chục mét, sương mù, ánh sáng lọt xuống rất ít.
Câu hỏi thường gặp
Bigfoot có thật không?
Chưa có bằng chứng khoa học được công nhận cho thấy Bigfoot tồn tại. Chưa ai tìm được xác, xương hay ADN của một loài linh trưởng lớn chưa biết ở Bắc Mỹ. Các mẫu lông đã xét nghiệm đều thuộc loài quen thuộc như gấu, sói, bò, ngựa.
Bigfoot và Sasquatch có khác nhau không?
Hai tên gọi chỉ cùng một sinh vật được đồn đại. "Sasquatch" bắt nguồn từ tiếng Halkomelem của người Salish ở Canada, phổ biến từ thập niên 1920–1930. "Bigfoot" ra đời năm 1958 sau vụ dấu chân ở California.
Đoạn phim Bigfoot năm 1967 là thật hay giả?
Đoạn phim Patterson–Gimlin quay ngày 20/10/1967 vẫn còn tranh cãi. Chưa ai chứng minh dứt khoát đó là người mặc đồ hoá trang, nhưng cũng chưa có mẫu vật nào đi kèm để xác nhận một loài lạ. Thiếu thông số máy quay khiến các phép đo trên phim đều không chắc chắn.
Dấu chân Bigfoot đầu tiên do ai làm?
Năm 2002, gia đình chủ thầu Ray Wallace công bố ông đã dùng chân gỗ khắc sẵn để in các dấu chân ở Bluff Creek năm 1958. Đây chính là vụ khiến cái tên Bigfoot ra đời. Các dấu chân khác ở nơi khác không nhất thiết do ông làm.
Gigantopithecus có phải là Bigfoot không?
Gigantopithecus là loài vượn khổng lồ có thật nhưng đã tuyệt chủng ở miền nam Trung Quốc, chỉ được biết qua răng và xương hàm. Chưa có hoá thạch nào của nó ở châu Mỹ. Nối loài này với Bigfoot chỉ là suy đoán, không có bằng chứng.
