Voi ma mút lông xoăn là loài voi thích nghi với giá lạnh, sống ở thảo nguyên băng hà Bắc bán cầu và biến mất ở phần lớn nơi cư trú khoảng 10.000 năm trước. Một quần thể nhỏ trên đảo Wrangel (Bắc Băng Dương) còn sống đến khoảng 4.000 năm trước — tức là khi Kim tự tháp Giza đã được xây xong. Ma mút sống cùng thời với con người, bị săn bắt và được vẽ trên vách hang; đó là điều khác hẳn khủng long.
Kỷ Băng hà là gì
Thế Pleistocene kéo dài từ khoảng 2,58 triệu năm đến khoảng 11.700 năm trước. Trong giai đoạn này, Trái Đất trải qua nhiều chu kỳ băng hà và gian băng xen kẽ. Lúc lạnh nhất của đợt băng hà gần đây (khoảng 26.000–19.000 năm trước), băng phủ dày hàng km trên Bắc Mỹ và Bắc Âu, mực nước biển thấp hơn hiện nay hơn 100 m.
Mực nước biển hạ làm lộ ra những cây cầu đất liền: giữa Siberia và Alaska (vùng Beringia), giữa Anh và lục địa châu Âu. Ngay ở Đông Nam Á, phần lớn thềm lục địa biển Đông và vịnh Thái Lan khi đó là đất khô, nối liền Việt Nam với các đảo Indonesia thành một vùng đất rộng mà các nhà khoa học gọi là Sundaland.
Điều cần nhớ: "kỷ Băng hà" không có nghĩa cả Trái Đất phủ băng. Vùng nhiệt đới vẫn ấm, chỉ khô và mát hơn hiện nay.
Voi ma mút lông xoăn: chiếc áo cho giá rét
Tên khoa học là Mammuthus primigenius. Kích thước của nó khoảng ngang voi châu Phi hiện nay: con đực cao tới vai khoảng 2,7–3,4 m. Những đặc điểm thích nghi:
- Lông hai lớp: lớp lông dài bên ngoài, lớp lông tơ dày bên trong.
- Tai nhỏ, đuôi ngắn: giảm diện tích mất nhiệt — tai voi châu Phi lớn để toả nhiệt, tai ma mút thì ngược lại.
- Lớp mỡ dày và một bướu mỡ trên vai làm kho dự trữ cho mùa đông.
- Ngà cong xoắn, có thể dài trên 4 m ở con đực lớn, dùng để gạt tuyết tìm cỏ và khoe sức.
Vì sống ở vùng có băng vĩnh cửu, nhiều xác ma mút được tìm thấy gần nguyên vẹn. Năm 2007, một người chăn tuần lộc tìm thấy xác ma mút con ở bán đảo Yamal (Nga), sau được đặt tên Lyuba. Con non khoảng một tháng tuổi, chết cách đây khoảng 42.000 năm, vẫn còn sữa mẹ trong dạ dày. Từ những xác như vậy, các nhà khoa học đã giải trình tự gen ma mút.
Những "quái thú" khác của kỷ Băng hà
| Loài | Sống ở đâu | Điểm đặc biệt |
|---|---|---|
| Tê giác lông (Coelodonta) | châu Âu, Bắc Á | sừng trước dẹt dài, được vẽ trong hang Chauvet (Pháp) |
| Hổ răng kiếm (Smilodon) | châu Mỹ | nanh trên dài khoảng 18–20 cm; không phải họ hàng gần của hổ ngày nay |
| Hươu Ireland (Megaloceros) | châu Âu, Bắc Á | sạc gạc rộng tới khoảng 3,6 m, lớn nhất từng biết ở loài hươu |
| Lười đất khổng lồ (Megatherium) | Nam Mỹ | to cỡ voi, đứng hai chân với tới cành cao |
| Gấu hang (Ursus spelaeus) | châu Âu | xương chất đầy nhiều hang; chủ yếu ăn thực vật |
| Glyptodon | Nam Mỹ | họ hàng của con ta-tu (armadillo), mai cứng cỡ chiếc ô tô nhỏ |
Năm 1832, khi tàu Beagle ghé Argentina, chàng trai trẻ Charles Darwin đào được xương lười đất khổng lồ và nhiều thú lớn đã tuyệt chủng. Việc những con vật khổng lồ ấy giống mà khác các loài nhỏ còn sống ở cùng vùng là một trong những gợi ý đầu tiên dẫn ông tới thuyết tiến hoá.
Còn ở Việt Nam và Đông Nam Á thì sao
Vùng nhiệt đới không có ma mút lông xoăn, nhưng có những thú lớn của riêng nó. Trong các hang đá vôi ở miền Bắc Việt Nam, nhất là Lạng Sơn, các nhà khảo cổ và cổ sinh đã tìm thấy răng hoá thạch của voi cổ Stegodon, đười ươi, gấu, lợn rừng, tê giác và cả răng của Gigantopithecus — loài vượn lớn nhất từng biết, đã tuyệt chủng.
Những hang này thường do nhím và các loài gặm nhấm tha xương vào gặm, nên phần lớn chỉ còn răng. Hệ động vật ấy cho thấy miền Bắc Việt Nam thời Pleistocene có rừng rậm, đười ươi sống ở nơi nay chỉ còn thấy trên đảo Borneo và Sumatra.
Bức tranh trên vách hang
Người thời Băng hà đã nhìn tận mắt ma mút và vẽ chúng lại. Hang Chauvet ở miền nam nước Pháp có những bức vẽ khoảng 36.000 năm tuổi: sư tử hang, tê giác lông, ma mút, ngựa. Hang Rouffignac (Pháp) được gọi là "hang trăm con ma mút" vì có hơn 150 hình ma mút khắc và vẽ trên vách.
Ở Ukraine và Nga, các nhà khảo cổ tìm thấy dấu tích những túp lều dựng bằng xương và ngà ma mút. Với người săn hái thời đó, ma mút là nguồn thịt, mỡ, da, xương làm khung nhà và ngà làm công cụ, tượng nhỏ.
Vì sao ma mút biến mất
Đây là một trong những cuộc tranh luận lâu nhất của cổ sinh học. Hai ứng viên chính:
- Khí hậu ấm lên cuối kỷ Băng hà làm thảo nguyên khô lạnh — nơi ma mút ăn cỏ — bị thay bằng rừng và đầm lầy.
- Con người săn bắt, nhất là ở những nơi con người vừa tới, như châu Mỹ.
Phần lớn các nhà khoa học hiện nay cho rằng cả hai cùng góp phần, với tỉ lệ khác nhau tuỳ vùng. Ca đảo Wrangel cho một bài học khác: quần thể nhỏ, bị cô lập, giao phối cận huyết tích tụ gen hỏng, rồi có lẽ một biến cố bất ngờ đẩy cả quần thể tới diệt vong khoảng 4.000 năm trước.
Năm 1796, nhà tự nhiên học Georges Cuvier chứng minh xương ma mút khác hẳn xương voi châu Á và châu Phi, nghĩa là có những loài đã biến mất khỏi Trái Đất. Ngày nay điều đó hiển nhiên, nhưng hồi ấy ý tưởng "tuyệt chủng" là một cú sốc.
Góc nhìn hôm nay: "hồi sinh" ma mút?
Từ năm 2021, một công ty công nghệ sinh học ở Mỹ công bố dự định chỉnh sửa gen voi châu Á để tạo ra con vật mang đặc điểm chịu lạnh của ma mút. Dự án gây tranh luận lớn: có nhà khoa học hào hứng vì kỹ thuật học được có thể giúp bảo tồn; có người lo ngại về phúc lợi của voi mẹ mang thai hộ, và cho rằng tiền nên dành cho loài đang sống. Dù kết quả thế nào, con vật tạo ra sẽ là voi biến đổi gen, không phải ma mút thật.
Một vấn đề thực tế hơn: ngà ma mút trong băng vĩnh cửu Siberia đang được khai thác và buôn bán, và nhiều tổ chức bảo tồn lo rằng thị trường này có thể bị lợi dụng để che giấu ngà voi sống. Voi châu Á — họ hàng gần nhất còn sống của ma mút — đang nguy cấp và được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt.
- Xem bộ xương ma mút ở các bảo tàng lịch sử tự nhiên lớn; Natural History Museum (London) có nhiều tài liệu dễ đọc về kỷ Băng hà.
- Đọc thêm: các bài phổ biến khoa học về Lyuba và đảo Wrangel; sách End of the Megafauna của Ross MacPhee bàn kỹ cuộc tranh luận vì sao thú lớn biến mất.
Câu hỏi thường gặp
Voi ma mút tuyệt chủng khi nào?
Phần lớn quần thể biến mất khoảng 10.000 năm trước, cuối kỷ Băng hà. Quần thể cuối cùng trên đảo Wrangel ở Bắc Băng Dương còn sống đến khoảng 4.000 năm trước.
Voi ma mút có sống cùng khủng long không?
Không. Khủng long không biết bay tuyệt chủng 66 triệu năm trước, còn ma mút lông xoăn chỉ xuất hiện vài trăm nghìn năm trước. Ma mút sống cùng thời với con người, không phải với khủng long.
Voi ma mút to hơn voi bây giờ không?
Ma mút lông xoăn có kích thước khoảng ngang voi châu Phi, con đực cao tới vai khoảng 2,7–3,4 m. Một số loài ma mút khác như ma mút thảo nguyên lớn hơn.
Việt Nam có voi ma mút không?
Việt Nam không có ma mút lông xoăn, vì đây là loài của vùng lạnh. Nhưng hang động miền Bắc có hoá thạch voi cổ Stegodon, đười ươi và vượn khổng lồ Gigantopithecus từ thế Pleistocene.
Có thể hồi sinh voi ma mút không?
Hiện chưa. Một số dự án đang thử chỉnh sửa gen voi châu Á để mang đặc điểm chịu lạnh của ma mút. Con vật tạo ra, nếu có, vẫn là voi biến đổi gen chứ không phải ma mút thật, và dự án còn nhiều tranh cãi đạo đức.
