Cerberus là con chó canh cổng cõi âm của thần Hades trong thần thoại Hy Lạp. Bản quen thuộc tả nó có ba đầu chó, đuôi rắn, trên lưng mọc đầy đầu rắn; nhưng Hesiod, nguồn sớm nhất, lại nói nó có năm mươi đầu. Nhiệm vụ của Cerberus rất lạ: nó vẫy đuôi đón người chết đi vào, và chỉ chặn kẻ nào tìm cách quay ra.
Gốc gác: anh em của Hydra và Chimera
Cerberus (tiếng Hy Lạp: Kerberos) là con của Typhon và Echidna. Anh chị em của nó là những cái tên quen: rắn nhiều đầu Hydra, quái thú Chimera, chó hai đầu Orthus canh đàn bò của Geryon. Nhìn bảng gia phả này, người Hy Lạp có vẻ thích giao việc canh giữ cho quái vật nhiều đầu: nhiều đầu thì không bao giờ ngủ hết.
Năm mươi đầu, ba đầu hay hai đầu?
| Nguồn | Mô tả Cerberus |
|---|---|
| Homer (Iliad, Odyssey) | Chỉ gọi là "con chó của Hades", không tả số đầu, không gọi tên |
| Hesiod, Theogony | Năm mươi đầu, giọng như đồng, ăn thịt sống, hung dữ không ai chế ngự |
| Nhà thơ Pindar (theo lời dẫn) | Một trăm đầu |
| Đồ gốm Hy Lạp | Thường vẽ hai đầu (cho vừa khung hình), đôi khi ba |
| Pseudo-Apollodorus, Thư viện | Ba đầu chó, đuôi là con rắn, lưng có đầu rắn đủ loại |
| Thi ca La Mã (Virgil, Ovid) | Ba đầu — từ đây thành hình ảnh chuẩn của châu Âu |
Có người cho rằng "năm mươi đầu" của Hesiod tính luôn những đầu rắn trên lưng, còn "ba đầu" chỉ tính đầu chó. Cách giải thích này hợp lý, nhưng là suy luận của học giả đời sau.
Gác cửa một chiều
Hesiod tả rất kỹ cách Cerberus làm việc: với người mới tới, nó vẫy đuôi và cụp tai, mừng rỡ như chó nhà; nhưng ai định đi ngược ra cổng thì nó canh rình và ăn thịt. Đây là chi tiết khiến Cerberus khác hẳn hình dung "quái vật dữ chặn đường". Nó không ngăn ai chết. Nó chỉ đảm bảo không ai sống lại.
Muốn tới chỗ Cerberus, người chết phải qua sông. Ông lái đò Charon chở linh hồn qua sông Acheron (các tác giả khác nói sông Styx), và theo tục lệ người Hy Lạp hay đặt một đồng xu nhỏ (obol) trong miệng hoặc bên người chết để trả tiền đò. Tục đặt xu đã được khảo cổ học xác nhận ở nhiều ngôi mộ, dù không phải mộ nào cũng có.
Những người vượt qua Cerberus
Vì Cerberus là cửa ải cuối cùng, ai vào cõi âm rồi trở ra đều phải có mẹo. Thần thoại Hy Lạp – La Mã ghi nhận vài cách:
Heracles: dùng tay không
Kỳ công thứ mười hai, cũng là kỳ công cuối và khó nhất của Heracles, là bắt Cerberus mang lên mặt đất. Theo Apollodorus, chàng xuống cõi âm qua mũi Taenarum ở cực nam bán đảo Peloponnese (nay là mũi Tainaro, Hy Lạp). Hades đồng ý cho dắt chó đi, với điều kiện Heracles không được dùng vũ khí. Chàng khoác da sư tử Nemea, ôm siết đầu con chó cho tới khi nó chịu khuất phục, dù cái đuôi rắn cắn vào người.
Heracles dắt Cerberus tới gặp vua Eurystheus rồi đưa trả về cõi âm. Một chiếc bình gốm kiểu hydria làm ở thành Caere (Etruria), nay ở Bảo tàng Louvre, vẽ cảnh vui: Eurystheus sợ quá chui vào chum, chỉ thò đầu và giơ tay, còn Heracles dắt con chó ba đầu tới.
Orpheus: dùng tiếng đàn
Người nhạc sĩ Orpheus xuống cõi âm đón vợ là Eurydice. Theo thơ La Mã (Virgil trong Georgics, Ovid trong Metamorphoses), tiếng đàn lyre của chàng hay tới mức Cerberus đứng ngây ra, ba cái miệng há hốc quên cả sủa.
Aeneas và Psyche: dùng bánh
Trong sử thi Aeneid (quyển 6) của Virgil, nữ tiên tri Sibyl dẫn Aeneas xuống cõi âm và ném cho Cerberus một chiếc bánh tẩm mật và thuốc ngủ. Con chó nuốt chửng rồi lăn ra ngủ. Trong truyện Cupid và Psyche của Apuleius, Psyche cũng mang theo bánh lúa mạch tẩm mật để đi qua cửa.
Từ chuyện này, tiếng Anh có thành ngữ "a sop to Cerberus": món quà nhỏ để xoa dịu kẻ khó tính, gần với "đút lót cho êm chuyện" của tiếng Việt.
Bọt mép Cerberus và cây phụ tử
Ovid kể thêm một chuyện nhỏ: khi bị Heracles lôi lên ánh sáng mặt trời, Cerberus giận dữ sủa, bọt mép rơi xuống đất và mọc lên cây aconite — cây ô đầu, phụ tử, một loài cây cực độc. Người xưa dùng truyện này để giải thích vì sao một loài cây đẹp lại chết người.
Đây là thông tin nên nhớ thật: các cây chi Aconitum (ô đầu) chứa chất độc mạnh. Ở Việt Nam đã có nhiều ca ngộ độc do ngâm rượu hoặc dùng củ ô đầu không đúng cách. Thấy người có dấu hiệu ngộ độc thì đưa đến cơ sở y tế ngay.
Cerberus sau thời cổ đại
- Dante, Thần khúc (đầu thế kỷ 14): trong phần Hỏa ngục, khúc thứ 6, Cerberus canh tầng thứ ba, nơi những kẻ tham ăn chịu phạt dưới mưa đá. Dante biến con chó gác cổng thành một kẻ hành hình mang đậm tính ngụ ngôn.
- Thiên văn: từng có một chòm sao tên Cerberus do nhà thiên văn Johannes Hevelius đặt ở thế kỷ 17, vẽ Heracles cầm con rắn ba đầu. Chòm này không còn trong danh sách 88 chòm sao hiện hành.
- Ngôn ngữ hiện đại: "Cerberus" được dùng để chỉ người gác cổng nghiêm khắc, và là tên của một giao thức xác thực trong tin học (Kerberos), chọn đúng vì ý "canh cổng".
Vì sao lại là một con chó?
Chó gác nhà là hình ảnh quen thuộc ở mọi nền văn hóa. Nhiều nền thần thoại khác cũng đặt chó ở ranh giới sống – chết: thần đầu chó rừng Anubis của Ai Cập dẫn linh hồn; trong thần thoại Ấn Độ cổ, thần chết Yama có hai con chó bốn mắt. Các nhà nghiên cứu thần thoại so sánh từng đặt giả thuyết về một nguồn chung xa xưa, nhưng điều này còn tranh cãi. Cách giải thích đơn giản nhất: người xưa giao việc gác cửa cõi chết cho con vật họ tin tưởng nhất trong việc gác cửa nhà mình.
Góc nhìn hôm nay
Ba người vượt qua Cerberus dùng ba cách khác nhau: sức mạnh, âm nhạc, và một chiếc bánh. Người Hy Lạp – La Mã có vẻ muốn nói rằng không phải cửa ải nào cũng cần đánh, và kẻ dữ nhất cũng có lúc mềm vì một khúc nhạc hay một miếng ăn.
Muốn tìm hiểu tiếp:
- Xem hiện vật: bình hydria Caere vẽ Eurystheus trong chum ở Bảo tàng Louvre; tìm "Caeretan hydria Cerberus" trên trang sưu tập trực tuyến của Louvre.
- Đọc: đoạn về cõi âm trong Theogony, quyển 6 Aeneid, khúc 6 Hỏa ngục của Dante (có bản dịch tiếng Việt).
- Với trẻ nhỏ: truyện Orpheus làm Cerberus đứng ngây vì tiếng đàn là cửa vào thần thoại Hy Lạp rất nhẹ nhàng, không cần nói nhiều về cái chết.
Câu hỏi thường gặp
Cerberus có mấy đầu?
Hình ảnh phổ biến là ba đầu, theo Apollodorus và thơ La Mã. Hesiod, nguồn sớm nhất, nói năm mươi đầu; đồ gốm Hy Lạp thường vẽ hai đầu. Không có con số duy nhất.
Cerberus canh giữ cái gì?
Cerberus canh cổng cõi âm của thần Hades. Theo Hesiod, nó vẫy đuôi đón người chết đi vào, nhưng không cho ai đi ngược ra ngoài.
Ai đã bắt được Cerberus?
Heracles, trong kỳ công thứ mười hai. Chàng khuất phục nó bằng tay không vì Hades cấm dùng vũ khí, dắt lên trình vua Eurystheus rồi trả về cõi âm.
Cerberus là con của ai?
Cerberus là con của quái vật Typhon và Echidna, cùng mẹ cha với Hydra, Chimera và chó hai đầu Orthus.
"A sop to Cerberus" nghĩa là gì?
Đây là thành ngữ tiếng Anh, nghĩa là món quà nhỏ để xoa dịu người khó tính. Nó bắt nguồn từ chiếc bánh tẩm thuốc ngủ mà nữ tiên tri ném cho Cerberus trong sử thi Aeneid của Virgil.
