Hydra nhiều đầu và kỳ công thứ hai của Heracles ở đầm Lerna

Hydra xứ Lerna là con rắn nước nhiều đầu trong thần thoại Hy Lạp: chặt một đầu thì mọc ra hai. Hạ nó là kỳ công thứ hai trong mười hai kỳ công của Heracles; chàng thắng nhờ cháu trai Iolaus lấy đuốc đốt cháy cổ rắn ngay sau mỗi nhát chém. Số đầu của Hydra khác nhau tùy nguồn, phổ biến nhất là chín đầu với một đầu bất tử ở giữa.

Hydra là ai, sống ở đâu

Trong Theogony, Hesiod gọi nó là "Hydra xứ Lerna, kẻ chỉ biết điều ác", con của Typhon và Echidna — cặp cha mẹ của phần lớn quái vật Hy Lạp. Hesiod còn cho biết chính nữ thần Hera nuôi nó lớn, vì mối hận với Heracles, đứa con riêng của chồng bà là Zeus.

Hydra trong tiếng Hy Lạp đơn giản là "rắn nước". Lerna là vùng đầm lầy ven biển gần thành Argos, bán đảo Peloponnese, có nhiều mạch nước ngầm. Người xưa cho rằng ở đó có lối xuống cõi âm. Nhà du ký Pausanias (thế kỷ 2) còn tả một cây tiêu huyền và con suối Amymone mà dân địa phương chỉ là nơi Hydra từng ở.

Bao nhiêu cái đầu? Mỗi nguồn một số

Đây là chỗ hay bị viết sai nhất. Không có "con số đúng", chỉ có con số theo từng tác giả:

Chi tiết "chặt một mọc hai" cũng không phải lúc nào cũng có. Nó được kể rõ nhất ở Apollodorus. Còn chuyện Hydra phun hơi độc chết người thì xuất hiện ở các bản muộn.

Mười hai kỳ công: Hydra đứng thứ hai

Heracles phải làm mười hai việc cho vua Eurystheus để chuộc tội — trong cơn điên do Hera gây ra, chàng đã giết chính vợ con mình. Thứ tự dưới đây theo Thư viện của Apollodorus; nguồn khác có thể xếp khác.

1. Sư tử Nemea
2. Hydra xứ Lerna
3. Con nai sừng vàng Ceryneia
4. Lợn rừng Erymanthos
5. Chuồng bò của vua Augeas
6. Bầy chim hồ Stymphalos
7. Bò đực đảo Crete
8. Đàn ngựa ăn thịt của vua Diomedes
9. Thắt lưng của nữ hoàng Amazon Hippolyta
10. Đàn bò của người khổng lồ Geryon
11. Táo vàng vườn Hesperides
12. Chó ba đầu Cerberus dưới cõi âm

Gần một nửa danh sách là quái thú. Hydra và Cerberus là anh em ruột, cùng là con Typhon và Echidna.

Trận đánh ở đầm Lerna

Theo Apollodorus, Heracles đi xe ngựa tới Lerna, Iolaus cầm cương. Chàng bắn tên lửa vào hang để ép con rắn bò ra, rồi xông tới tóm lấy nó. Hydra quấn chặt một chân chàng.

Chặt một mọc hai

Heracles lấy chùy đập các đầu, nhưng mỗi đầu vỡ lại mọc ra hai đầu. Để làm khó thêm, Hera sai một con cua khổng lồ tới cắn vào chân chàng. Heracles giẫm chết con cua. Hera đưa nó lên trời — theo truyền thống, đó là chòm sao Cự Giải (Cancer).

Lửa của Iolaus

Heracles gọi Iolaus giúp. Iolaus đốt một góc rừng gần đó, lấy những cây đuốc đang cháy dí vào chỗ cổ vừa bị chặt, khiến đầu mới không mọc lên được. Cái đầu bất tử ở giữa thì Heracles chặt rồi chôn xuống, đè lên một tảng đá lớn bên đường từ Lerna đi Elaeus.

Mũi tên tẩm độc

Trước khi rời đi, Heracles nhúng mũi tên vào nọc (có bản nói vào mật) của Hydra. Từ đó tên của chàng mang độc không thuốc chữa. Chi tiết nhỏ này về sau quay lại cắn chính người dùng nó: tên độc làm bị thương người thầy nhân mã Chiron, và chất độc ấy cũng góp phần dẫn tới cái chết của chính Heracles.

Không được tính điểm

Eurystheus tuyên bố kỳ công này không tính, vì Heracles có người giúp. Đó là lý do có thuyết nói Heracles ban đầu chỉ phải làm mười việc, sau bị nâng lên mười hai.

Hydra trên bầu trời và trong phòng thí nghiệm

Tên Hydra vẫn sống trong khoa học theo hai cách khá thú vị:

• Chòm sao Trường Xà (Hydra) là chòm sao lớn nhất trong 88 chòm sao mà Hiệp hội Thiên văn Quốc tế công nhận, trải dài hơn một phần tư vòng trời. Đứng gần nó là chòm Cự Giải — đúng như truyện con cua của Hera.
• Thủy tức (chi Hydra) là động vật nước ngọt nhỏ, thân dài vài milimét, họ hàng với sứa. Nhà tự nhiên học Linnaeus đặt tên này vì khả năng tái sinh: cắt một mẩu, mẩu đó có thể mọc lại thành con hoàn chỉnh. Thủy tức được các nhà sinh học dùng nhiều trong nghiên cứu tái sinh và lão hóa. Ở Việt Nam, thủy tức có trong chương trình sinh học phổ thông.

Trong ngôn ngữ, "a hydra-headed problem" (vấn đề nhiều đầu như Hydra) là cách người Anh nói về rắc rối càng gỡ càng sinh thêm.

Đọc Hydra theo lối "giải mã"

Từ thời cổ đã có người cố giải thích Hydra một cách hợp lý. Một cách đọc phổ biến cho rằng đầm Lerna với vô số mạch nước chính là "con rắn": lấp một mạch thì nước lại trồi lên chỗ khác, và Heracles là người làm thủy lợi. Một cách đọc khác coi Hydra là biểu tượng của bệnh tật vùng đầm lầy. Những cách đọc này hay, nhưng chỉ là suy diễn của người đời sau, không phải điều người kể chuyện cổ khẳng định.

Họa sĩ các thời sau cũng mỗi người vẽ một kiểu. Antonio del Pollaiuolo ở Florence vẽ một bức nhỏ "Hercules và Hydra" khoảng năm 1475 (nay ở Uffizi), cho con rắn nhiều đầu quấn quanh chân người anh hùng. Gustave Moreau, họa sĩ Pháp thế kỷ 19, vẽ Hydra như một khối rắn khổng lồ giữa thung lũng ngổn ngang, Heracles đứng nhỏ bé phía trước — bức tranh nay ở Viện Nghệ thuật Chicago. So hai bức sẽ thấy số đầu, dáng rắn, cả cảm giác sợ hãi đều đổi theo người vẽ.

Góc nhìn hôm nay

Bài học trong trận Lerna khá thực tế: sức mạnh một mình không đủ. Heracles khỏe nhất thần thoại Hy Lạp mà vẫn đứng yên chịu trận cho đến khi có người cầm đuốc đứng bên. Và cách giải quyết đúng không phải là chặt nhanh hơn, mà là chặn gốc để cái mới không mọc.

Muốn tìm hiểu tiếp:

• Bảo tàng: Bảo tàng Louvre (Paris) và Bảo tàng Getty (Los Angeles) đều có bình gốm Hy Lạp vẽ Heracles đánh Hydra; tìm theo từ khóa "Heracles and the Hydra" trên trang sưu tập trực tuyến của họ.
• Đọc: quyển 2 Thư viện của Apollodorus (mười hai kỳ công), phần mô tả Argolis trong Du ký Hy Lạp của Pausanias.
• Ngắm trời: chòm Trường Xà dễ thấy nhất vào các tối tháng 3–4 ở Việt Nam, nằm dưới chòm Sư Tử. Ứng dụng bản đồ sao nào cũng chỉ được.
• Với trẻ nhỏ: soi thủy tức qua kính lúp hoặc kính hiển vi trường học là cách nối thần thoại với sinh học rất tự nhiên.