Pegasus ngựa có cánh: từ Medusa, Bellerophon tới chòm sao Phi Mã

Pegasus là con ngựa có cánh của thần thoại Hy Lạp, sinh ra từ cổ Medusa khi Perseus chặt đầu nàng; cha của nó là thần biển Poseidon. Người cưỡi Pegasus nổi tiếng nhất là anh hùng Bellerophon, nhờ chiếc cương vàng nữ thần Athena ban cho. Cuối cùng Pegasus bay lên đỉnh Olympus phục vụ thần Zeus và trở thành một chòm sao.

Sinh ra bên dòng nước

Trong Theogony, Hesiod kể khi Perseus chặt đầu Medusa, hai đứa con của nàng với Poseidon vọt ra: người khổng lồ Chrysaor tay cầm gươm vàng, và con ngựa Pegasus. Hesiod giải thích luôn cái tên: Pegasus sinh ra gần các nguồn nước (pēgai) của dòng Okeanos. Giới ngôn ngữ học ngày nay còn bàn về gốc tên này; có giả thuyết cho rằng nó đến từ một ngôn ngữ cổ ở Tiểu Á, liên quan đến thần sấm sét. Đó vẫn là giả thuyết.

Cũng theo Hesiod, Pegasus bay khỏi mặt đất, lên ở trong nhà Zeus và mang sấm sét cho vị vua các thần. Chi tiết ngựa thần chở sấm sét này xuất hiện từ rất sớm, trước cả phần lớn những chuyện phiêu lưu người ta gán cho nó về sau.

Nên để ý: Poseidon vừa là thần biển vừa là thần của loài ngựa. Người Hy Lạp gọi ông là Hippios, "thần ngựa". Nên con của ông là một con ngựa — dù sinh ra theo cách kỳ quái — là hợp lẽ với người nghe thời đó.

Móng ngựa mở mạch nước

Pegasus gắn liền với nước. Nhiều nguồn cổ, trong đó có Ovid (Metamorphoses, quyển 5) và nhà du ký Pausanias, kể nơi móng Pegasus nện xuống đá trên núi Helicon thì một dòng suối vọt lên. Suối ấy tên Hippocrene, nghĩa là "suối ngựa". Núi Helicon là nơi ở của chín nàng Thơ (Muses), nên về sau Hippocrene được coi là nguồn cảm hứng thi ca: uống nước suối ấy thì thành thi sĩ.

Ở thành Corinth, con suối Peirene cũng gắn với Pegasus — đó là nơi chàng Bellerophon tóm được nó. Nhiều nơi ở Hy Lạp có suối mang truyền thuyết "móng ngựa thần", cho thấy đây là kiểu truyện địa phương phổ biến chứ không phải một sự kiện duy nhất.

Bellerophon và chiếc cương vàng

Bản kể đẹp nhất về cuộc gặp gỡ này nằm trong bài ca chiến thắng Olympian 13 của nhà thơ Pindar (thế kỷ 5 TCN). Chàng Bellerophon, hoàng tử Corinth, tìm cách bắt Pegasus bên suối Peirene mãi không được. Một đêm, chàng ngủ trong đền Athena. Nữ thần hiện ra trong giấc mơ và trao cho chàng một chiếc cương vàng. Tỉnh dậy, chiếc cương nằm bên cạnh thật. Chàng đem tới suối, con ngựa ngoan ngoãn để chàng đeo cương.

Chi tiết này đáng nhớ: Pegasus không bị thuần hóa bằng roi, bằng sức, mà bằng một món quà của nữ thần trí tuệ. Trong thần thoại Hy Lạp, Athena thường được gắn với những phát minh giúp con người điều khiển sức mạnh tự nhiên, trong đó có dây cương ngựa.

Những chiến công trên lưng ngựa

Bellerophon gặp nạn vì một lời vu oan. Ở Tiryns, hoàng hậu Anteia (có bản gọi Stheneboea) tỏ tình với chàng không được, quay ra tố chàng với chồng là vua Proetus. Không muốn tự tay giết khách, Proetus gửi Bellerophon sang vua Iobates xứ Lycia (nay thuộc miền nam Thổ Nhĩ Kỳ), kèm một bức thư niêm phong dặn giết người mang thư. Homer kể chuyện này trong Iliad quyển 6 — đây là một trong rất ít chỗ trong Homer nhắc tới chữ viết.

Iobates cũng không muốn tự tay giết khách nên giao cho Bellerophon toàn việc liều mạng:

1. Giết Chimera — quái thú phun lửa đầu sư tử. Bellerophon bay trên lưng Pegasus, bắn tên từ trên cao, ngoài tầm lửa.
2. Đánh tộc Solymi, những chiến binh thiện chiến vùng núi.
3. Đánh các nữ chiến binh Amazon.
4. Thoát ổ phục kích do chính Iobates gài.

Thấy chàng sống sót qua tất cả, Iobates hiểu đây là người được thần linh che chở, gả con gái và chia nửa vương quốc.

Cú ngã: khi người muốn bay lên ngang thần

Pindar kể tiếp trong bài Isthmian 7: đắc chí vì vinh quang, Bellerophon thúc Pegasus bay thẳng lên Olympus để ngồi giữa các thần. Zeus sai một con ruồi trâu chích ngựa. Pegasus lồng lên, hất Bellerophon xuống đất. Theo các bản sau, chàng sống nốt đời què quặt, lang thang một mình, tránh mặt người đời. Còn Pegasus bay tiếp lên Olympus, được Zeus giữ lại trong chuồng của mình.

Đây là một ví dụ kinh điển của khái niệm hubris trong văn hóa Hy Lạp: kiêu ngạo vượt quá giới hạn của con người, và bị thần linh trừng phạt. Con ngựa không có lỗi gì. Kẻ ngã là người cưỡi.

Mốc thời gian hình ảnh Pegasus

Chòm sao Phi Mã

Pegasus là một trong 48 chòm sao mà nhà thiên văn Ptolemy liệt kê ở thế kỷ 2 Công nguyên, và vẫn nằm trong 88 chòm sao chính thức ngày nay. Tiếng Việt gọi là chòm Phi Mã. Phần dễ nhận nhất là "Đại hình vuông Pegasus": bốn ngôi sao sáng vừa phải tạo một hình vuông lớn, nhưng ngôi sao ở một góc thật ra thuộc chòm Tiên Nữ (Andromeda) bên cạnh. Ở Việt Nam, hình vuông này dễ thấy vào các tối mùa thu, khoảng tháng 9 tới tháng 11, ở phía đông lúc chập tối rồi lên cao dần.

Thú vị là chòm sao chỉ vẽ nửa trước của con ngựa — đầu, cổ, hai chân trước và cánh — như thể nó đang trồi lên từ sau một bức màn.

Góc nhìn hôm nay

Pegasus là một trong những quái thú hiếm hoi của Hy Lạp không làm hại ai. Nó sinh ra từ một cái chết, mở ra dòng suối nuôi thi ca, mang sấm sét cho thần, và để lại bài học cho người cưỡi: có cánh không có nghĩa là bay đến đâu cũng được.

Muốn tìm hiểu tiếp:

• Đọc: Iliad quyển 6 (lời kể của Glaucus, cháu Bellerophon), bài Olympian 13 của Pindar.
• Ngắm trời: tìm Đại hình vuông Pegasus vào tối mùa thu, rồi lần theo dãy sao chòm Tiên Nữ để tìm thiên hà Andromeda — một trong những vật thể xa nhất mắt thường có thể thấy ở nơi trời tối.
• Xem tiền cổ: nhiều bảo tàng lớn trưng đồng stater Corinth in hình Pegasus; tìm "Corinth stater Pegasus" trên trang sưu tập của British Museum.