Chim Lạc là tên người đời nay đặt cho những con chim mỏ dài, cổ dài, cánh xoè đang bay vòng quanh mặt trống đồng Đông Sơn, nổi tiếng nhất là trên trống đồng Ngọc Lũ. Chim là con vật được khắc nhiều nhất trên đồ đồng của cư dân Việt cổ, nhưng nó là loài chim gì thì đến nay vẫn còn tranh cãi: cò, sếu, diệc, bồ nông hay một loài chim nước tưởng tượng. Chắc chắn hơn cả là chim gắn chặt với đời sống sông nước và tín ngưỡng của người Đông Sơn.
Văn hoá Đông Sơn và trống đồng
Văn hoá Đông Sơn được đặt tên theo làng Đông Sơn bên bờ sông Mã (Thanh Hoá), nơi năm 1924 người ta phát hiện nhiều hiện vật đồng. Các nhà khảo cổ xác định văn hoá này tồn tại khoảng từ thế kỷ 7 trước Công nguyên đến thế kỷ 1–2 sau Công nguyên, trải rộng trên lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả. Đây là thời mà truyền thuyết gọi là thời Hùng Vương và An Dương Vương.
Trống đồng là hiện vật tiêu biểu nhất. Năm 1902, nhà nghiên cứu người Áo Franz Heger chia trống đồng Đông Nam Á thành bốn loại; trống Đông Sơn thuộc loại sớm nhất, thường gọi là trống Heger I. Trống vừa là nhạc khí, vừa là vật thiêng dùng trong lễ hội, cầu mưa, có khi còn là biểu tượng quyền lực của thủ lĩnh.
Trống đồng Ngọc Lũ: nơi chim Lạc nổi tiếng nhất
Trống Ngọc Lũ được tìm thấy vào khoảng năm 1893–1894 khi dân làng Ngọc Lũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình, trước là Hà Nam) đắp đê. Đây là một trong những trống đồng đẹp và nguyên vẹn nhất, hiện trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Hà Nội) và được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Mặt trống có ngôi sao nhiều cánh ở chính giữa, toả ra những vành hoa văn đồng tâm. Các vành phía ngoài khắc cảnh sinh hoạt: người hoá trang đội mũ lông chim, người giã gạo, nhà sàn mái cong, người đánh trống, thổi khèn. Vành ngoài cùng là đàn chim bay nối nhau quanh mặt trống, cùng một chiều. Thân trống có hình những chiếc thuyền chở người, mũi thuyền nhiều khi tạo dáng đầu chim.
Các trống nổi tiếng khác có hình chim tương tự là trống Hoàng Hạ (phát hiện năm 1937 ở vùng Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội) và trống Cổ Loa (phát hiện năm 1982 ở khu thành Cổ Loa).
Chim trên trống trông như thế nào
Hình chim trên trống Đông Sơn là hình khắc nét, cách điệu cao, nhưng có những đặc điểm khá nhất quán:
- Mỏ dài, thẳng hoặc hơi cong, thường dài gần bằng thân.
- Cổ dài, vươn thẳng về phía trước khi bay.
- Cánh xoè rộng, đuôi dài, có khi tạo nhiều dải.
- Chân duỗi về phía sau khi bay, như dáng các loài chim lội nước.
- Nhiều trống có chim mào trên đầu.
Ngoài chim bay, trên trống còn có chim đứng, chim đậu trên mái nhà, và người hoá trang thành chim. Toàn bộ cho thấy chim có vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Đông Sơn.
Chim Lạc là chim gì: các giả thuyết
Đây là câu hỏi chưa có lời đáp chung. Các ý kiến chính:
| Giả thuyết | Lý lẽ ủng hộ | Điểm còn vướng |
|---|---|---|
| Cò, diệc | Mỏ dài, cổ dài, chân duỗi khi bay; rất phổ biến ở đồng ruộng | Một số hình có mào và đuôi khác cò |
| Sếu | Dáng lớn, bay theo đàn, gắn với vùng đất ngập nước | Hình khắc cách điệu, khó so tỉ lệ |
| Bồ nông | Mỏ rất dài, sống ven biển và cửa sông | Không thấy rõ túi họng |
| Chim hồng hoàng | Mỏ to dài, có mào, có vai trò trong tín ngưỡng nhiều dân tộc | Là chim rừng, không phải chim nước |
| Chim tưởng tượng tổng hợp | Hình cách điệu cao, gom nét nhiều loài | Khó kiểm chứng |
Nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về nhóm chim nước như cò, diệc, sếu, vì chúng gắn với ruộng nước, mùa vụ, và đặc biệt là hướng bay theo mùa. Nhưng cũng có người cho rằng không nên ép hình khắc vào một loài cụ thể, vì nghệ nhân Đông Sơn vẽ theo biểu tượng chứ không vẽ theo sách động vật.
Vì sao gọi là "chim Lạc"
Cái tên "chim Lạc" không đến từ người Đông Sơn. Đó là cách gọi của giới nghiên cứu và người đời sau, gắn chim với chữ "Lạc" trong Lạc Việt, Lạc hầu, Lạc tướng, ruộng Lạc mà sách cổ Trung Hoa ghi lại khi nói về cư dân vùng này. Có ý kiến cho rằng "Lạc" vốn là tên một loài chim, tộc người lấy làm biểu tượng; có ý kiến khác cho rằng chữ "Lạc" chỉ là phiên âm và không liên quan gì đến chim. Vì vậy, gọi "chim Lạc" là một quy ước tiện dụng, không phải tên gọi được chứng minh.
Chim trong tín ngưỡng người Việt cổ
Dù là loài gì, chim trên trống đồng nói lên nhiều điều về người Đông Sơn:
- Chim báo mùa: chim nước di cư theo mùa, đến và đi cùng mùa mưa, mùa cấy. Với cư dân trồng lúa, chim là chiếc đồng hồ của trời.
- Người hoá trang thành chim: hình người đội mũ lông chim, mặc váy lông chim nhảy múa trên trống cho thấy lễ hội có nghi thức "làm chim", có thể là để cầu mưa, cầu mùa.
- Thuyền đầu chim: gợi niềm tin chim dẫn đường, có thể cả trên hành trình sang thế giới bên kia theo một số cách giải thích.
- Mẹ Âu Cơ: truyền thuyết kể Âu Cơ sinh ra trăm trứng. Một số nhà nghiên cứu liên hệ hình ảnh trứng với tổ tiên dạng chim, nhưng đây là suy luận, không có bằng chứng trực tiếp.
Người đọc nên phân biệt: hình chim trên trống là hiện vật khảo cổ có thật; những gì ta nói về ý nghĩa của nó là cách giải thích, có cái được chấp nhận rộng, có cái còn bàn cãi.
Chim Lạc trong đời sống hôm nay
Hình chim Lạc và mặt trống đồng ngày nay xuất hiện khắp nơi: trên huy hiệu, sách giáo khoa, tranh cổ động, đồ lưu niệm, hoa văn trang trí. Nó trở thành biểu tượng của nguồn cội. Điều đó có giá trị, nhưng cũng dễ khiến người ta quên rằng hình gốc trên trống rất nhỏ, khắc nét tinh tế, và mỗi trống một khác.
- Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Hà Nội): xem trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và nhiều trống khác.
- Bảo tàng tỉnh Thanh Hoá: nhiều hiện vật Đông Sơn tìm thấy trên lưu vực sông Mã.
- Khu di tích Cổ Loa (Hà Nội): nơi tìm thấy trống Cổ Loa năm 1982.
- Khi xem trống, mang theo ảnh chụp mặt trống phóng to để chỉ cho trẻ từng vành: ngôi sao, người, nhà, chim. Đếm số chim trên vành ngoài cùng là một việc nhỏ mà trẻ rất thích.
- Cò, diệc, sếu ngoài đời là chim hoang dã; sếu đầu đỏ ở Việt Nam rất hiếm và được bảo vệ. Ngắm từ xa, không bắt, không mua bán.
Câu hỏi thường gặp
Chim Lạc là chim gì?
Chưa có câu trả lời thống nhất. Hình chim trên trống đồng Đông Sơn có mỏ dài, cổ dài, chân duỗi khi bay, nên nhiều người cho là chim nước như cò, diệc, sếu. Có ý kiến khác cho là bồ nông, hồng hoàng hoặc một loài chim tưởng tượng tổng hợp.
Vì sao gọi là chim Lạc?
Tên chim Lạc là cách gọi của người đời sau, gắn với chữ Lạc trong Lạc Việt, Lạc hầu, Lạc tướng mà sách cổ ghi lại. Người Đông Sơn không để lại tên gọi loài chim này. Mối liên hệ giữa chữ Lạc và loài chim vẫn còn bàn cãi.
Trống đồng Ngọc Lũ được tìm thấy ở đâu?
Trống được tìm thấy vào khoảng năm 1893–1894 khi dân làng Ngọc Lũ đắp đê, vùng này trước thuộc Hà Nam, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Trống hiện ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia tại Hà Nội và là Bảo vật quốc gia.
Văn hoá Đông Sơn có từ khi nào?
Văn hoá Đông Sơn tồn tại khoảng từ thế kỷ 7 trước Công nguyên đến thế kỷ 1–2 sau Công nguyên. Tên gọi lấy từ làng Đông Sơn bên sông Mã ở Thanh Hoá, nơi phát hiện hiện vật năm 1924.
Trên trống đồng Đông Sơn có những hình gì?
Mặt trống có ngôi sao ở giữa, các vành hoa văn hình học, cảnh người hoá trang lông chim, nhà sàn, người giã gạo, đánh trống, và vành chim bay ngoài cùng. Thân trống thường có hình thuyền chở người, có thuyền mũi hình đầu chim.
