Chimera là quái thú phun lửa của thần thoại Hy Lạp, ghép từ ba con vật: phía trước là sư tử, giữa là dê, phía sau là rắn. Nó tàn phá xứ Lycia ở miền nam Tiểu Á cho đến khi anh hùng Bellerophon cưỡi ngựa có cánh Pegasus bay lên bắn hạ. Ngày nay "chimera" còn là thuật ngữ sinh học chỉ một cơ thể mang tế bào của hai cá thể khác nhau.
Homer và Hesiod tả Chimera ra sao
Hai câu tả Chimera sớm nhất khác nhau ở một chỗ nhỏ nhưng quan trọng.
- Homer, Iliad quyển 6: Chimera "có dòng dõi thần, không phải người; đằng trước là sư tử, đằng sau là rắn, ở giữa là dê, thở ra lửa dữ dội". Tức là một thân chia ba khúc.
- Hesiod, Theogony: Chimera có ba cái đầu — một đầu sư tử mắt rực, một đầu dê, một đầu rắn hay rồng — cũng phun lửa.
Từ đó có hai kiểu hình dung song song. Nghệ nhân Hy Lạp và Etruria cổ thường chọn cách dung hòa: một thân sư tử, một đầu dê mọc ra giữa lưng, đuôi là con rắn có đầu. Đó chính là hình "ba thân" mà ta quen ngày nay.
Chữ chimaira trong tiếng Hy Lạp vốn nghĩa là "dê cái non" — tức là con quái vật được gọi theo phần ít đáng sợ nhất của nó. Không ai biết chắc vì sao.
Về gia phả, Hesiod viết một câu có chủ ngữ mập mờ, nên mẹ của Chimera có thể là Echidna, cũng có thể là Hydra. Phần đông người đọc chọn Echidna, nên Chimera thường được xếp làm em của Hydra và Cerberus. Iliad quyển 16 còn nhắc một người tên Amisodarus "đã nuôi Chimera", như thể nó từng là con thú nuôi của một ông vua địa phương.
Bellerophon hạ Chimera: những chi tiết dễ bỏ qua
Chuyện Bellerophon được giao giết Chimera vì một bức thư dặn giết người mang thư, và chuyện chàng thuần phục Pegasus, đã có trong bài về Pegasus. Ở đây chỉ nói cách đánh.
Homer chỉ nói gọn: Bellerophon giết Chimera "tin vào điềm báo của các thần". Pindar và Apollodorus thêm Pegasus: chàng bay lên cao, ngoài tầm lửa, bắn tên xuống.
Một dị bản muộn hơn, được các nhà chú giải thời Byzantine ghi lại, có mẹo thông minh hơn: Bellerophon gắn một cục chì vào đầu ngọn giáo rồi thọc vào họng con quái. Lửa trong họng nó làm chì chảy ra, và chính ngọn lửa của Chimera giết nó. Chi tiết này hay, nhưng không có trong các nguồn cổ điển sớm, nên khi kể cần nói đó là dị bản.
Núi lửa không bao giờ tắt ở Lycia
Lycia là vùng ven biển nam Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, quanh tỉnh Antalya. Ở đó, gần làng Çıralı và tàn tích thành cổ Olympos, có một sườn núi đá mà từ khe đá lửa cháy liên tục, không ai châm. Tiếng Thổ gọi là Yanartaş — "đá cháy".
Người xưa đã biết chỗ này. Nhà bác học La Mã Pliny Già, trong Natural History (thế kỷ 1), nhắc tới núi Chimaera ở Lycia "cháy cả ngày lẫn đêm". Nhà địa lý Strabo cũng ghi tên núi Chimaera trong vùng. Ngày nay, các nghiên cứu địa chất đã đo và xác nhận nguồn lửa là khí tự nhiên, chủ yếu là metan, rò ra từ lòng đất qua các khe đá và tự bốc cháy. Ngọn lửa ở đây được cho là đã cháy hàng nghìn năm.
Nhiều người cho rằng chính những ngọn lửa này đã góp phần làm nên huyền thoại một con quái thú thở lửa sống trong núi Lycia. Đây là một cách giải thích hợp lý được nhiều tác giả cổ lẫn nay nêu ra, nhưng không thể chứng minh trọn vẹn. Ít ra, nó cho thấy huyền thoại thường bám rễ vào một nơi có thật, một hiện tượng có thật.
Chimera Arezzo: tượng đồng nổi tiếng nhất
Hình ảnh Chimera đẹp nhất còn lại không phải của người Hy Lạp mà của người Etruria, dân tộc sống ở miền trung nước Ý trước khi La Mã bành trướng.
| Thông tin | Chi tiết |
|---|---|
| Tên thường gọi | Chimera Arezzo (Chimera di Arezzo) |
| Chất liệu | Đồng |
| Niên đại ước tính | Khoảng đầu thế kỷ 4 TCN |
| Tìm thấy | Năm 1553, khi đào móng xây dựng ở thành phố Arezzo, vùng Toscana |
| Mô tả | Sư tử gầy, gồng mình, bờm dựng, đầu dê mọc giữa lưng đã bị thương; đuôi rắn cắn vào sừng dê |
| Lưu ý | Phần đuôi rắn là bản phục chế thế kỷ 18, không phải nguyên gốc |
| Nơi lưu giữ | Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Florence |
Tượng được phát hiện dưới thời công tước Cosimo I de' Medici và trở thành vật sưu tập quý của nhà Medici. Các học giả cho rằng nó vốn thuộc một bộ tượng có cả Bellerophon và Pegasus, nhưng hai nhân vật kia không còn. Con sư tử đang gầm lên, như thể vừa nhìn thấy kẻ địch từ trên cao.
Chimera trong sinh học và ngôn ngữ
Thể khảm
Trong sinh học, chimera (tiếng Việt thường gọi là thể khảm, cơ thể khảm) là một cá thể mang hai hay nhiều dòng tế bào có bộ gen khác nhau, bắt nguồn từ hai hợp tử khác nhau. Điều này có thể xảy ra tự nhiên, chẳng hạn khi hai phôi song sinh hòa vào nhau rất sớm, hoặc sau ghép tủy xương: máu người nhận mang gen của người cho. Trong nông nghiệp, ghép cây cũng có thể tạo ra những cành "khảm" mang mô của hai giống.
Cá chimaera
Có cả một nhóm cá sụn biển sâu, họ hàng xa của cá mập, mang tên chimaera (bộ Chimaeriformes). Chúng có thân thuôn, đầu to, mắt lớn, đuôi dài như roi — trông như ghép từ nhiều con vật, nên được đặt tên theo quái thú.
Nghĩa bóng
Trong tiếng Anh và tiếng Pháp, "chimera" (chimère) còn nghĩa là ảo tưởng, giấc mơ hão huyền không thể thành thật. Từ một con quái vật ghép từ ba con vật có thật, người châu Âu dùng nó để nói về những thứ ghép từ mong muốn mà không bao giờ tồn tại.
Chimera và những quái thú ghép khác
Ghép các bộ phận động vật là cách làm ra quái thú phổ biến nhất của loài người. Thần thoại Hy Lạp có nhân sư Sphinx (đầu người, mình sư tử, cánh chim), nhân mã (người và ngựa), griffin (sư tử và đại bàng). Văn hóa Á Đông có kỳ lân và nghê, ghép từ nhiều con vật. Điều đặc biệt ở Chimera là nó ghép ba loài chẳng liên quan gì nhau — thú săn, thú bị săn, và bò sát — và vì thế trở thành tên gọi chung cho mọi thứ ghép lại.
Góc nhìn hôm nay
Chimera cho thấy một cách huyền thoại sinh ra: một nơi có thật (Lycia), một hiện tượng có thật (lửa từ đá), và trí tưởng tượng ghép những con vật quen thuộc thành một thứ chưa từng thấy. Ngày nay, các nhà khoa học còn mượn tên nó cho những hiện tượng có thật hơn cả con quái vật.
Muốn tìm hiểu tiếp:
- Đi xem: Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Florence giữ Chimera Arezzo; ngọn lửa Yanartaş ở tỉnh Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, đi bộ lên vào buổi tối là đẹp nhất.
- Đọc: Iliad quyển 6; phần về Lycia trong Natural History của Pliny.
- Với trẻ nhỏ: cho bé tự "ghép" một quái thú từ ba con vật và đặt tên — cách hay để hiểu vì sao người xưa nghĩ ra Chimera, griffin hay kỳ lân.
Câu hỏi thường gặp
Chimera là con gì?
Chimera là quái thú phun lửa trong thần thoại Hy Lạp, ghép từ sư tử, dê và rắn. Theo Homer, nó có thân trước sư tử, giữa dê, sau rắn; theo Hesiod, nó có ba cái đầu của ba con vật đó.
Ai giết Chimera?
Anh hùng Bellerophon, cưỡi ngựa có cánh Pegasus bay lên cao rồi bắn hạ nó. Một dị bản muộn kể chàng gắn chì vào đầu giáo, lửa trong họng Chimera làm chì chảy ra giết chết nó.
Chimera sống ở đâu?
Theo thần thoại, Chimera tàn phá xứ Lycia, nay là vùng ven biển quanh tỉnh Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Ở đó có ngọn lửa tự nhiên Yanartaş cháy từ khí metan rò ra khe đá, người xưa gọi là núi Chimaera.
Chimera trong sinh học là gì?
Trong sinh học, chimera (thể khảm) là cơ thể mang tế bào có bộ gen khác nhau, bắt nguồn từ hai hợp tử. Hiện tượng này có thể xảy ra tự nhiên hoặc sau ghép tủy, ghép mô.
Chimera Arezzo là gì?
Đó là tượng đồng Chimera của người Etruria, khoảng thế kỷ 4 TCN, tìm thấy ở Arezzo, Ý năm 1553. Tượng nay ở Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Florence; phần đuôi rắn là bản phục chế thế kỷ 18.
