Nhân mã Centaur trong thần thoại Hy Lạp: hoang dã và hiền triết

Nhân mã (centaur) trong thần thoại Hy Lạp là sinh vật nửa trên là người, nửa dưới là ngựa, sống trên núi rừng xứ Thessaly. Phần đông nhân mã được tả là hoang dã, ham rượu, hay gây gổ; nhưng nhân mã Chiron lại là người thầy hiền triết của các anh hùng Achilles, Jason và thần y Asclepius. Hai bộ mặt đối lập này làm nhân mã thành một trong những hình tượng giàu ý nghĩa nhất của nghệ thuật Hy Lạp.

Nhân mã từ đâu ra

Thần thoại có hai dòng gốc tách biệt, và đây là chìa khóa để hiểu vì sao Chiron khác hẳn đồng loại.

Dòng của Ixion: sinh ra từ một đám mây

Theo nhà thơ Pindar (bài Pythian 2), Ixion, vua tộc Lapith ở Thessaly, được Zeus mời lên Olympus nhưng lại tơ tưởng tới nữ thần Hera. Zeus nặn một đám mây theo hình Hera — tên là Nephele — để thử. Ixion mắc bẫy. Đứa con sinh ra là Centaurus, một kẻ "không được thần lẫn người tôn trọng". Centaurus giao phối với ngựa cái trên sườn núi Pelion, và từ đó sinh ra giống nhân mã. Còn Ixion bị trói vào bánh xe lửa quay mãi.

Dòng của Chiron: con của thần Cronus

Chiron có gốc khác hẳn. Cha là thần Titan Cronus, mẹ là nữ thần biển Philyra. Theo truyền thống, Cronus hóa thành ngựa khi gặp Philyra, nên con sinh ra mang nửa thân ngựa. Chiron vì thế là bậc thần, bất tử, và về họ hàng thì là anh em cùng cha với Zeus.

Chi tiết cuối rất thú vị: nghệ nhân gốm thời cổ sơ hay vẽ Chiron với hai chân trước là chân người, phần thân ngựa gắn sau mông, lại mặc áo — như muốn nhấn mạnh rằng ông "người" hơn đồng loại.

Chiron, thầy của các anh hùng

Hang của Chiron trên núi Pelion là ngôi trường nổi tiếng nhất thần thoại Hy Lạp. Ông dạy săn bắn, cưỡi ngựa, bắn cung, âm nhạc và y thuật. Danh sách học trò khác nhau tùy nguồn, nhưng thường có:

• Achilles: trong Iliad quyển 11, Homer gọi Chiron là "người công chính nhất trong các nhân mã", người đã dạy Achilles cách dùng thuốc chữa vết thương.
• Asclepius: con của thần Apollo, được giao cho Chiron nuôi dạy, về sau thành thần y.
• Jason: người cầm đầu đoàn Argonaut đi tìm Bộ lông cừu vàng.
• Actaeon, chàng thợ săn; và theo vài nguồn, cả Heracles.

Tên một loài cây thuốc ở châu Âu, Centaurium (cây long đởm nhân mã), được người xưa giải thích là do Chiron tìm ra công dụng. Đó là cách giải thích dân gian về tên cây, không phải sử liệu.

Cái chết của người bất tử

Chiron là thần, không thể chết — và chính điều đó thành bi kịch. Theo Thư viện của Pseudo-Apollodorus, khi Heracles đuổi đánh đám nhân mã, một mũi tên tẩm độc Hydra của chàng lạc vào đầu gối Chiron. Vết thương không bao giờ lành và đau không dứt, mà Chiron lại không chết được. Cuối cùng ông xin trao sự bất tử của mình cho Prometheus, người đang chịu hình phạt, để được chết. Zeus đặt Chiron lên trời.

Nhiều nguồn cổ coi chòm sao Bán Nhân Mã (Centaurus) ở bầu trời phương nam chính là Chiron. Một số nguồn khác lại cho rằng đó là chòm Nhân Mã (Sagittarius) — dù hình cung thủ nửa người nửa ngựa của Sagittarius thật ra có gốc từ thiên văn Lưỡng Hà, cổ hơn truyện Chiron.

Chòm Bán Nhân Mã chứa Alpha Centauri, hệ sao gần Mặt Trời nhất, cách khoảng 4,4 năm ánh sáng; thành viên nhỏ nhất của hệ, sao Proxima Centauri, cách khoảng 4,2 năm ánh sáng. Ở Việt Nam, vì nằm khá xa về phía nam, chòm này thấp gần chân trời, dễ thấy hơn khi ở các tỉnh phía Nam vào các tối tháng 4 đến tháng 6.

Đám cưới hóa thành trận chiến

Câu chuyện nhân mã nổi tiếng nhất là trận chiến giữa nhân mã và tộc Lapith (Centauromachy). Pirithous, vua tộc Lapith, mời nhân mã — vốn là họ hàng xa — tới dự đám cưới mình với nàng Hippodamia. Nhân mã không quen uống rượu nho. Say rồi, kẻ cầm đầu là Eurytion định cướp cô dâu, đồng loại xông vào bắt các phụ nữ khác. Cuộc ẩu đả biến thành trận chiến. Người Lapith, có anh hùng Theseus giúp sức, đánh đuổi nhân mã khỏi Thessaly.

Homer đã nhắc chuyện này trong Odyssey quyển 21 như một bài học về rượu. Ovid kể dài trong Metamorphoses quyển 12.

Trên những ngôi đền lớn nhất

Người Hy Lạp thế kỷ 5 TCN khắc trận chiến này lên những công trình quan trọng nhất của họ:

• Trán tường phía tây đền Zeus ở Olympia (khoảng 460 TCN): thần Apollo đứng giữa, bình thản giơ tay, hai bên là cảnh hỗn loạn.
• Các tấm metope phía nam đền Parthenon ở Athens (khoảng 440 TCN): từng cặp người Lapith vật lộn với nhân mã. Nhiều tấm nay ở British Museum, London; số khác ở Bảo tàng Acropolis, Athens.

Giới sử học nghệ thuật thường đọc những cảnh này như ẩn dụ của trật tự chống lại hỗn loạn, văn minh chống lại bản năng — và với người Athens sau các cuộc chiến với Ba Tư, có thể là "chúng ta" chống lại "kẻ ngoại bang". Đây là cách diễn giải, không phải điều người xưa ghi thành chữ.

Pholus và Nessus: hai nhân mã gặp Heracles

Pholus tiếp Heracles tử tế trong hang mình ở Arcadia. Khi khách đòi rượu, Pholus ngần ngại mở vò rượu chung của cả tộc nhân mã. Mùi rượu kéo đám nhân mã kéo tới, và cuộc ẩu đả bắt đầu — chính trong cuộc đuổi đánh ấy, mũi tên lạc trúng Chiron. Pholus cũng chết vì vô ý làm rơi một mũi tên độc lên chân khi đang tò mò xem xét nó.

Nessus làm nghề chở khách qua sông Evenus. Khi chở Deianira, vợ Heracles, hắn định bắt nàng đi, và bị Heracles bắn hạ từ bờ bên kia. Trước khi chết, Nessus lừa Deianira giữ lại máu mình làm "bùa giữ chồng". Nhiều năm sau, Deianira tẩm thứ máu ấy vào chiếc áo gửi Heracles, không biết nó đã nhiễm độc Hydra. Chiếc áo làm Heracles đau đớn tới mức chàng tự lên giàn hỏa trên núi Oeta. Bi kịch Những người phụ nữ thành Trachis của Sophocles kể câu chuyện này. "Chiếc áo Nessus" thành thành ngữ châu Âu chỉ món quà hay hoàn cảnh mang tai họa không thoát được.

Nhân mã có thể đến từ đâu

Người xưa đã thử giải thích. Palaephatus, một tác giả thế kỷ 4 TCN chuyên "giải mã" thần thoại, cho rằng nhân mã chỉ là những chàng trai Thessaly cưỡi ngựa đi săn bò rừng; người đứng xa thấy người với ngựa liền một khối nên tưởng là một sinh vật. Thessaly đúng là xứ đồng cỏ nổi tiếng về ngựa. Cách giải thích này hấp dẫn, nhưng không chứng minh được, và giới nghiên cứu hiện đại coi nó là một giả thuyết trong nhiều giả thuyết.

Hiện vật nhân mã cổ nhất được biết là nhân mã Lefkandi, tượng đất nung khoảng thế kỷ 10 TCN, tìm thấy trên đảo Euboea, thân và đầu nằm ở hai ngôi mộ khác nhau. Tượng có một vết rạch ở chân trước, khiến một số nhà khảo cổ đoán đây có thể là Chiron bị thương — một suy đoán đẹp, chưa thể khẳng định. Tượng nay ở Bảo tàng Khảo cổ Eretria.

Góc nhìn hôm nay

Nhân mã là tấm gương hai mặt mà người Hy Lạp đặt trước chính mình: cùng một thân thể nửa người nửa thú, có kẻ để bản năng dẫn đi, có người thành bậc thầy. Khác nhau không ở hình hài mà ở cách sống.

Muốn tìm hiểu tiếp:

• Xem: các metope Parthenon ở British Museum hoặc Bảo tàng Acropolis; trán tường đền Zeus ở Bảo tàng Khảo cổ Olympia.
• Đọc: quyển 12 Metamorphoses (trận chiến đám cưới), Những người phụ nữ thành Trachis của Sophocles.
• Ngắm trời: tìm chòm Bán Nhân Mã và Alpha Centauri sát chân trời phía nam vào các tối tháng 4 đến tháng 6, nhất là khi ở các tỉnh phía Nam.