Nhân sư Sphinx và câu đố của Oedipus: con gì bốn chân, hai chân, ba chân

Nhân sư Sphinx của thần thoại Hy Lạp là quái thú đầu phụ nữ, mình sư tử, có cánh chim, ngồi chặn đường vào thành Thebes và ra câu đố cho người qua lại. Câu đố nổi tiếng: "Con gì có một tiếng nói, lúc bốn chân, lúc hai chân, lúc ba chân?" Chàng Oedipus trả lời đúng là con người, và Sphinx lao mình xuống vực.

Sphinx Hy Lạp khác tượng Nhân sư Ai Cập

Hai thứ cùng tên nhưng gần như ngược nhau. Người Hy Lạp đã dùng tên quái thú của mình để gọi những bức tượng đầu người mình sư tử họ thấy ở Ai Cập, và cái tên dính luôn từ đó.

Tượng Nhân sư Giza và các nhân sư Ai Cập có bài riêng trong danh mục quái thú khắp thế giới. Ở đây chỉ nói về con Sphinx biết đố của người Hy Lạp.

Sphinx từ đâu tới Thebes

Hesiod gọi nó là Phix và xếp vào dòng con cháu của Echidna; câu văn mập mờ nên cha nó có thể là chó hai đầu Orthus. Tên "Phix" gắn với ngọn núi Phicium gần Thebes, nơi Sphinx ngồi.

Theo Pseudo-Apollodorus (Thư viện, quyển 3), nữ thần Hera sai Sphinx tới Thebes. Câu đố nó học được từ các nàng Thơ (Muses). Nó ngồi trên núi, đố người Thebes; ai không giải được thì bị nó bắt đi. Người Thebes đã nhận một lời sấm: chỉ khi giải được câu đố thì họ mới thoát nạn. Họ họp nhau mãi vẫn bế tắc, và theo Apollodorus, ngay cả Haemon, con trai của nhiếp chính Creon, cũng không qua khỏi.

Creon ra lời hứa: ai giải được câu đố sẽ được làm vua Thebes và lấy hoàng hậu góa Jocasta.

Tên "Sphinx" thường được giải thích là từ động từ Hy Lạp sphingō, "siết chặt", tức "kẻ siết cổ". Nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng đây là cách người Hy Lạp tự giải thích một cái tên có gốc xa hơn, nên vẫn còn tranh cãi.

Câu đố và lời giải

Câu đố được ghi lại sớm nhất qua một đoạn thơ do Athenaeus (khoảng năm 200 Công nguyên) dẫn từ tác giả Asclepiades thế kỷ 4 TCN; Apollodorus kể bằng văn xuôi. Ý chung như sau:

Có một sinh vật chỉ có một tiếng nói, mà lúc thì bốn chân, lúc thì hai chân, lúc thì ba chân. Đó là gì?

Lời giải của Oedipus là con người:

1. Bốn chân: lúc còn bé, bò bằng tay và chân.
2. Hai chân: lúc trưởng thành, đi thẳng.
3. Ba chân: lúc về già, chống thêm cây gậy.

Nhiều bản kể đời sau gói vào ba buổi trong ngày — "buổi sáng bốn chân, buổi trưa hai chân, buổi chiều ba chân" — làm câu đố khó hơn, vì phải hiểu "một ngày" là "một đời người". Phiên bản có buổi sáng – trưa – chiều không có trong các nguồn cổ được nêu ở trên; đó là cách kể quen thuộc của về sau.

Bị giải đúng, Sphinx lao mình xuống từ thành cao (theo Apollodorus) và chết. Hiếm có quái vật nào trong các truyện lớn của Hy Lạp bị đánh bại hoàn toàn bằng trí khôn, không một nhát gươm, như vậy.

Có một câu đố thứ hai đôi khi được gán cho Sphinx: "Có hai chị em, người này sinh ra người kia, rồi người kia lại sinh ra người này" — lời giải là ngày và đêm. Câu này chỉ xuất hiện trong các nguồn muộn, không phải truyền thống cổ.

Oedipus: người giải đố mà không biết mình là ai

Đây là chỗ câu chuyện trở nên sâu. Oedipus giải được câu đố về "con người", được tôn làm vua Thebes và cưới hoàng hậu Jocasta. Nhưng chàng không biết điều quan trọng nhất về chính mình: chàng là con của vua Laius và Jocasta, bị bỏ rơi từ lúc mới sinh vì một lời sấm, và trên đường tới Thebes chàng đã vô tình giết chết người đàn ông lạ mặt chính là cha ruột.

Bi kịch Oedipus làm vua của Sophocles (khoảng năm 429 TCN) xây trên đúng nghịch lý này: người thông minh nhất thành Thebes, giải được câu đố về loài người, lại mù tịt về đời mình. Sophocles chỉ nhắc Sphinx là "kẻ ca hát" ra câu đố hiểm hóc, không chép lại câu đố. Sau khi sự thật lộ ra, Jocasta tự vẫn còn Oedipus tự làm mù mắt mình rồi rời bỏ Thebes.

Đầu thế kỷ 20, bác sĩ thần kinh Sigmund Freud mượn tên Oedipus đặt cho một khái niệm tâm lý học (phức cảm Oedipus). Khái niệm này đến nay vẫn gây tranh cãi trong ngành tâm lý.

Sphinx trong nghệ thuật Hy Lạp và châu Âu

Trước khi gắn với truyện Oedipus, sphinx có cánh đã là hình trang trí phổ biến trên mộ, bình gốm, đồ ngà khắp phía đông Địa Trung Hải, nhiều khả năng do ảnh hưởng nghệ thuật Cận Đông và Ai Cập. Người Hy Lạp hay đặt sphinx trên bia mộ như một kẻ canh giữ — ý nghĩa gần với nhân sư Ai Cập hơn là con quái ra đề ở Thebes.

Vì sao câu đố sống lâu đến vậy

Câu đố của Sphinx tồn tại hơn hai nghìn năm vì nó không đánh đố bằng kiến thức hiếm, mà bằng cách nhìn. Ai cũng biết em bé bò và cụ già chống gậy, chỉ là không ai nghĩ tới việc "đếm chân" theo cả đời người. Muốn giải được phải chịu đổi góc nhìn: "chân" không chỉ là chân, "một sinh vật" có thể thay đổi theo thời gian.

Đây cũng là kiểu câu đố quen thuộc với người Việt. Câu đố dân gian Việt Nam cũng hay dùng ẩn dụ đời người và đồ vật, buộc người nghe chuyển nghĩa của từ.

Góc nhìn hôm nay

Sphinx cho ta hai bài học đi cùng nhau. Một: có những cửa ải chỉ qua được bằng suy nghĩ, không bằng sức. Hai: giải được câu đố về loài người không có nghĩa là hiểu được chính mình — đó là điều Sophocles muốn nói qua bi kịch của Oedipus.

Muốn tìm hiểu tiếp:

• Đọc: Oedipus làm vua của Sophocles (có bản dịch tiếng Việt); phần Thebes trong Thư viện của Apollodorus.
• Xem: Nhân sư Naxos ở Bảo tàng Delphi; tranh Ingres ở Louvre.
• Với trẻ nhỏ: đọc câu đố của Sphinx rồi để bé tự nghĩ trong vài phút trước khi nói đáp án. Sau đó cùng bé đặt một câu đố "kiểu Sphinx" về một con vật hay đồ vật trong nhà.