Tengu (天狗, Hán Việt là "thiên cẩu" — chó trời) là yêu quái núi rừng của Nhật Bản, thường được hình dung với mặt đỏ, mũi rất dài, có cánh, mặc áo của tu sĩ khổ hạnh trên núi và cầm quạt lông. Cái tên mượn từ Trung Hoa, nơi thiên cẩu là ngôi sao băng hay con chó ăn mặt trời, nhưng sang Nhật nó biến thành một nhân vật hoàn toàn khác: lúc là kẻ phá rối Phật pháp, lúc là thần hộ núi, lúc là thầy dạy kiếm.
Từ "chó trời" của Trung Hoa đến yêu núi Nhật Bản
Trong sách Trung Hoa cổ như Sơn Hải Kinh và Sử ký (phần Thiên quan thư), thiên cẩu là tên gọi một loài thú hoặc một hiện tượng trên trời — sao băng lớn rơi có tiếng nổ. Về sau, dân gian Trung Hoa còn kể thiên cẩu ăn mặt trời, mặt trăng gây ra nhật thực, nguyệt thực.
Chữ này xuất hiện ở Nhật sớm nhất trong Nihon shoki (Nhật Bản thư kỷ, năm 720). Sách chép rằng năm 637, một ngôi sao lớn bay từ đông sang tây, phát ra tiếng như sấm. Có người nói đó là sao băng, nhưng nhà sư Min (từng du học ở Trung Hoa) bảo không phải sao, mà là "thiên cẩu", tiếng gầm của nó giống sấm. Sau ghi chép này, chữ tengu im ắng suốt nhiều thế kỷ trong văn bản Nhật.
Khi trở lại vào thời Heian, tengu đã đổi hẳn: không còn là sao băng, mà là một loài yêu quái hình chim, sống trên núi.
Hai kiểu tengu: mỏ quạ và mũi dài
| Đặc điểm | Karasu-tengu (tengu quạ) | Daitengu / hanadaka-tengu (tengu mũi dài) |
|---|---|---|
| Khuôn mặt | Mỏ chim, giống quạ hoặc diều hâu | Mặt người, đỏ, mũi rất dài |
| Thời kỳ phổ biến | Hình tượng cũ hơn, từ trung cổ | Phổ biến mạnh từ khoảng thời Muromachi – Edo |
| Vị thế | Thường là thuộc hạ, chiến binh | Thủ lĩnh, "đại tengu" cai quản một ngọn núi |
| Trang phục | Áo tu sĩ núi, có cánh | Áo tu sĩ núi (yamabushi), mũ nhỏ tokin, guốc một răng, quạt lông |
Hình tengu mặt đỏ mũi dài mà ta thấy trên mặt nạ hôm nay là kiểu xuất hiện muộn hơn. Có ý kiến cho rằng nó chịu ảnh hưởng hình tượng thần Sarutahiko — vị thần dẫn đường mũi dài trong thần thoại Nhật, cũng hay đeo mặt nạ đỏ trong lễ rước. Hai nhân vật này thường bị lẫn với nhau, nhưng về gốc là khác.
Tengu với Phật giáo: từ kẻ phá rối đến thần hộ pháp
Trong các truyện Phật giáo thời Heian như Konjaku monogatari-shū, tengu thường là kẻ phá: giả làm Phật để lừa người, bắt cóc nhà sư, làm cho các tu sĩ kiêu căng sa ngã. Một quan niệm lan rộng thời trung cổ là những nhà sư kiêu ngạo sau khi chết sẽ rơi vào "tengu đạo" — cõi của tengu.
Đến khi tín ngưỡng tu khổ hạnh trên núi (Shugendō) phát triển, mối quan hệ đảo ngược. Các tu sĩ yamabushi luyện tập trên núi cao, và tengu — vốn là "chủ núi" — dần được nhìn như những vị thần hộ núi, có khi được thờ cúng. Đó là lý do tengu mặc trang phục yamabushi: hai hình ảnh đã hoà vào nhau.
Tiếng Nhật còn giữ bài học về tính kiêu
Cái mũi dài của tengu gắn với sự tự cao. Tiếng Nhật có câu tengu ni naru ("hoá thành tengu"), nghĩa là trở nên kiêu ngạo, vênh vang. Gần giống cách tiếng Việt nói "mũi hếch lên trời" — cách nói ví von chung của nhiều nền văn hoá.
Những tengu nổi tiếng
Sōjōbō ở núi Kurama và cậu bé Ushiwakamaru
Truyền thuyết tengu nổi tiếng nhất gắn với Minamoto no Yoshitsune (1159–1189), danh tướng có thật cuối thời Heian. Thuở nhỏ tên là Ushiwakamaru, ông được gửi lên chùa trên núi Kurama, phía bắc Kyoto. Theo truyền thuyết, đại tengu Sōjōbō của núi Kurama đã dạy cậu bé kiếm thuật và binh pháp vào ban đêm, nên sau này Yoshitsune đánh trận giỏi như thần.
Cần phân biệt: Yoshitsune là nhân vật lịch sử, nhưng chuyện học kiếm với tengu là truyền thuyết, phát triển mạnh qua văn học thời Muromachi (như Gikeiki — Nghĩa Kinh ký) và các vở kịch Nō. Ngày nay chùa Kurama-dera vẫn là điểm đến của người muốn đi theo câu chuyện này.
Các đại tengu của từng ngọn núi
Truyền thống thời Edo có danh sách các đại tengu cai quản những ngọn núi linh thiêng: Tarōbō ở núi Atago (Kyoto), Sōjōbō ở Kurama, Jirōbō ở Hira… Danh sách này khác nhau giữa các nguồn, nên không có con số "chính thức".
Tengu bắt cóc và chuyện trẻ lạc trên núi
Dân gian Nhật có khái niệm kamikakushi — "bị thần giấu đi" — dùng để nói những người, nhất là trẻ con, đột nhiên mất tích rồi có khi trở về sau nhiều ngày, kể lại rằng đã được đưa đi bay khắp nơi. Tengu là một trong những thủ phạm hay được nhắc. Vào thời Edo, học giả Hirata Atsutane (1776–1843) còn ghi chép lời kể của một cậu thiếu niên tên Torakichi tự nhận từng sống với tengu, thành sách Senkyō ibun.
Ngày nay ta hiểu những câu chuyện như vậy là cách cộng đồng xưa giải thích các vụ lạc rừng, mất tích không tìm ra lời giải. Chúng phản ánh nỗi sợ có thật về núi rừng sâu, không phải bằng chứng cho yêu quái.
Tengu trong lễ hội và nghệ thuật
- Mặt nạ: mặt nạ tengu đỏ mũi dài là đạo cụ quen thuộc trong lễ hội, múa kagura, và được treo làm vật trang trí.
- Núi Takao (Tokyo): chùa Yakuō-in trên núi Takao có tượng tengu quạ và tengu mũi dài, gắn với tín ngưỡng thờ thần núi. Đây là ngọn núi dễ leo, nhiều gia đình đi cuối tuần.
- Kịch Nō: các vở như Kurama tengu đưa chuyện Ushiwakamaru học kiếm lên sân khấu.
- Tranh ukiyo-e: tengu là đề tài của nhiều tranh khắc gỗ thời Edo, trong đó có cảnh tengu dạy võ cho thiếu niên.
Cần lưu ý: tengu trong tranh cổ không phải lúc nào cũng hiền. Nhưng ở dạng phổ biến hôm nay, tengu gần với hình ảnh "ông thầy nghiêm khắc trên núi" hơn là ác quỷ.
Góc nhìn hôm nay: hiểu tengu thế nào cho đúng
Tengu là bài học hay về chuyện một hình tượng có thể đổi nghĩa qua các thời kỳ: từ ngôi sao băng trong sách Trung Hoa, thành yêu quái chống Phật pháp, rồi thành thần hộ núi và thầy dạy kiếm. Khi đọc về tengu, nên hỏi: nguồn này thuộc thời nào? Vì một tengu thời Heian và một tengu thời Edo có thể gần như hai nhân vật khác nhau.
Gợi ý tìm hiểu tiếp:
- Đọc phần truyện tengu trong các bản dịch chọn lọc Konjaku monogatari.
- Xem bản số hoá tranh tengu của Toriyama Sekien trên thư viện số của Thư viện Quốc hội Nhật Bản.
- So sánh với hình tượng chim thần Garuda của Ấn Độ: một số học giả cho rằng tengu dạng chim có thể đã nhận ảnh hưởng xa xôi từ Garuda (Karura trong Phật giáo Nhật) — đây là giả thuyết, còn bàn cãi.
Câu hỏi thường gặp
Tengu là gì?
Tengu là yêu quái núi rừng trong văn hoá dân gian Nhật Bản, có hai dạng chính: tengu mỏ quạ có cánh và tengu mặt đỏ mũi dài. Chúng mặc trang phục tu sĩ khổ hạnh trên núi, cầm quạt lông, có khi phá phách, có khi được thờ như thần hộ núi.
Vì sao tengu có mũi dài?
Hình tengu mũi dài phổ biến từ khoảng thời Muromachi – Edo, có thể chịu ảnh hưởng từ thần Sarutahiko mũi dài. Mũi dài cũng gắn với tính kiêu ngạo; tiếng Nhật có câu "tengu ni naru" nghĩa là trở nên vênh vang, tự cao.
Tengu có nguồn gốc từ đâu?
Tên tengu mượn từ chữ "thiên cẩu" của Trung Hoa, vốn chỉ sao băng hoặc con chó trời. Nihon shoki ghi năm 637 có nhà sư gọi một sao băng lớn là thiên cẩu. Đến thời Heian, tengu ở Nhật đã thành yêu quái hình chim sống trên núi.
Tengu dạy kiếm cho Minamoto no Yoshitsune có thật không?
Minamoto no Yoshitsune là danh tướng có thật cuối thời Heian. Chuyện ông được đại tengu Sōjōbō ở núi Kurama dạy kiếm là truyền thuyết, phổ biến qua văn học và kịch Nō thời Muromachi, không phải sử liệu.
Tengu và Sarutahiko khác nhau thế nào?
Sarutahiko là một vị thần trong thần thoại Nhật, người dẫn đường cho các thần giáng thế, được hình dung mũi dài mặt đỏ. Tengu là yêu quái núi rừng. Hai hình tượng có ngoại hình giống nhau nên hay bị nhầm, nhưng nguồn gốc khác hẳn.
