Yokai là gì: yêu quái Nhật Bản và đoàn Bách quỷ dạ hành

Yokai (妖怪, đọc theo Hán Việt là "yêu quái") là tên gọi chung cho các sinh vật, hiện tượng và thế lực kỳ lạ trong văn hoá dân gian Nhật Bản: từ thuỷ quái kappa, yêu núi tengu, hồ ly kitsune cho tới chiếc ô cũ biết nhảy. Bách quỷ dạ hành (Hyakki yagyō, 百鬼夜行) là hình ảnh "trăm con quỷ đi đêm" — một đoàn yêu quái diễu qua phố vào những đêm nhất định, được kể từ thời Heian và vẽ thành tranh cuộn từ thời Muromachi. Hai khái niệm này là cửa vào dễ nhất để hiểu vì sao người Nhật có cả một "bách khoa" về yêu quái.

Yokai là gì: một chữ rất rộng

Chữ yōkai ghép từ 妖 (kỳ lạ, bất thường) và 怪 (quái, khó hiểu). Trong tiếng Nhật hiện đại, nó trùm lên nhiều thứ mà tiếng Việt phải dùng mấy chữ khác nhau: yêu tinh, quái vật, thần vặt, ma quỷ, cả những hiện tượng không có hình dạng như tiếng gõ trong đêm hay ánh lửa lập loè ngoài đồng.

Người nghiên cứu thường chia yokai thành vài nhóm lớn để dễ hình dung:

• Động vật biến hoá: cáo (kitsune), lửng chó (tanuki), mèo hai đuôi (nekomata) — sống lâu thì có phép.
• Yêu quái gắn với nơi chốn: kappa ở sông, tengu ở núi, yuki-onna trong bão tuyết.
• Đồ vật thành tinh: tsukumogami — ô, guốc, đèn lồng dùng đủ lâu thì "có hồn".
• Quỷ và thế lực hung dữ: oni sừng nhọn, gậy sắt.
• Hiện tượng: những thứ chỉ được nghe hoặc thấy loáng thoáng, như tiếng đậu đãi bên bờ suối (azuki-arai).

Yokai khác yūrei thế nào

Người Nhật phân biệt khá rõ yokai với yūrei (幽霊). Yūrei là hồn người chết còn vương vấn, thường có hình dạng người, gắn với một câu chuyện riêng. Yokai thì đa phần không phải người chết: chúng là sinh vật, đồ vật hay hiện tượng có "tính cách" riêng — có con tinh nghịch, có con đáng sợ, có con gần như vô hại. Ranh giới giữa hai nhóm không tuyệt đối, nhưng nhớ cách chia này sẽ đọc tài liệu Nhật dễ hơn nhiều.

Bách quỷ dạ hành: đoàn diễu hành trăm quỷ

Hình ảnh trăm quỷ đi đêm xuất hiện trong văn học thời Heian (794–1185). Tuyển tập truyện Konjaku monogatari-shū (Kim tích vật ngữ tập, khoảng thế kỷ 12) có những chuyện quý tộc ra đường ban đêm, bắt gặp một đoàn quái dị đi qua. Trong một truyện thường được dẫn, chàng quý tộc trẻ Fujiwara no Tsuneyuki thoát nạn vì người vú nuôi đã khâu vào áo anh một bản kinh chú Phật giáo — đám quỷ nhìn thấy liền bỏ đi.

Thời ấy, giới quý tộc Kyoto sống theo lịch âm dương rất chặt: có những đêm được coi là xấu, nên ở nhà, kiêng đi lại. Bách quỷ dạ hành là cách diễn đạt nỗi sợ đường phố tối om của kinh đô cổ, nơi không có đèn, nhiều khu bỏ hoang và dịch bệnh thường xuyên.

Từ nỗi sợ thành tranh vui

Điều thú vị là khi được vẽ ra, đoàn trăm quỷ lại trở nên ngộ nghĩnh. Cuộn tranh Hyakki yagyō emaki nổi tiếng nhất được lưu ở Shinju-an, một tháp viện trong chùa Daitoku-ji (Kyoto), thường được xếp vào thời Muromachi (thế kỷ 14–16). Tương truyền tranh do Tosa Mitsunobu vẽ, nhưng giới nghiên cứu coi đó là truyền thuyết về tác giả hơn là điều đã chứng minh.

Trong tranh, các yêu quái đủ hình đủ dạng — nhiều con rõ ràng là đồ dùng trong nhà mọc tay chân: nồi, chảo, nhạc cụ, áo quần — chen chúc nhau đi, có con khiêng đồ, có con quay lại nhìn. Cuối cuộn, một quả cầu lửa lớn (thường được hiểu là mặt trời lên) khiến cả đoàn hoảng hốt chạy tán loạn. Tức là bóng tối có trăm quỷ, nhưng trời sáng thì quỷ phải lui.

Toriyama Sekien: người lập "danh bạ" yêu quái

Bước ngoặt lớn của yokai đến vào thời Edo (1603–1868), khi nghề in khắc gỗ phát triển và người thành thị có tiền mua sách giải trí. Hoạ sĩ Toriyama Sekien (1712–1788) xuất bản bộ Gazu Hyakki yagyō (Hoạ đồ bách quỷ dạ hành) năm 1776, rồi tiếp ba tập nữa trong những năm sau, tập cuối là Hyakki tsurezure-bukuro năm 1784.

Mỗi trang một yêu quái, kèm tên và đôi dòng chú. Điều Sekien làm được là đặt tên và định hình: trước ông, nhiều yêu quái chỉ là lời kể mỗi vùng một kiểu; sau ông, người ta có một hình ảnh chung để nhắc tới. Một số yêu quái trong sách được cho là do chính Sekien nghĩ ra, chơi chữ, châm biếm xã hội — nghĩa là không phải trang nào cũng là "dân gian cổ truyền".

Đêm kể trăm chuyện ma thời Edo

Thời Edo có một thú vui đêm hè gọi là hyakumonogatari kaidankai (hội kể trăm chuyện quái đàm). Người ta thắp một trăm bấc đèn trong phòng tối, mỗi người kể xong một chuyện thì tắt một bấc. Theo lời đồn đương thời, khi bấc cuối cùng tắt, điều gì đó sẽ hiện ra — nên nhiều nhóm dừng ở chuyện thứ 99.

Thú vui này làm nảy nở rất nhiều sách tập hợp chuyện lạ, và cũng cho thấy một điều: với người Edo, yêu quái không chỉ để sợ mà còn để chơi chữ, tưởng tượng và chia sẻ. Tranh khắc gỗ ukiyo-e của Utagawa Kuniyoshi, Katsushika Hokusai cũng có nhiều đề tài yêu quái, cho thấy nhu cầu của thị trường lúc đó.

Thời Meiji: yêu quái gặp khoa học

Khi Nhật Bản mở cửa và hiện đại hoá cuối thế kỷ 19, triết gia Inoue Enryō (1858–1919) lập ra cái ông gọi là "yêu quái học" (yōkaigaku). Mục đích của ông ngược với cái tên: thu thập thật nhiều chuyện lạ rồi giải thích từng chuyện bằng tâm lý, vật lý, thời tiết — để người dân bớt sợ những thứ không có thật. Ông chia ra "yêu quái thật" (những điều khoa học chưa giải thích hết) và "yêu quái giả" (ảo giác, nhầm lẫn, lừa đảo).

Ít lâu sau, nhà dân tộc học Yanagita Kunio (1875–1962) đi theo hướng khác. Cuốn Tōno monogatari (1910) ghi lại chuyện kể của vùng Tōno (tỉnh Iwate) — kappa, zashiki-warashi, người núi — không để chế giễu mà để hiểu người nông thôn nghĩ gì. Yanagita cho rằng nhiều yêu quái là các vị thần cũ bị "sa sút" khi tín ngưỡng thay đổi. Đây là một giả thuyết có ảnh hưởng lớn, nhưng không phải ai cũng đồng ý.

Vì sao yêu quái Nhật đông đến vậy

Có vài lý do thường được nhắc, đan vào nhau:

1. Thần đạo vạn vật hữu linh: núi, sông, cây cổ thụ, tảng đá đều có thể có thần (kami). Khi một thế lực tự nhiên được nhìn như có tính cách, nó dễ trở thành yêu quái.
2. Phật giáo và văn hoá Trung Hoa: nhiều yêu quái Nhật có gốc từ sách Trung Hoa (thiên cẩu, hồ ly, quỷ dữ), sang Nhật thì đổi hình đổi tính.
3. Địa hình: một đất nước nhiều núi, sông ngắn và xiết, bão tuyết, động đất — đủ nỗi sợ thật để kể thành chuyện.
4. Nghề in và tranh: thời Edo biến yêu quái thành hàng hoá văn hoá; khi đã có hình, có tên, chúng sống dai hơn lời kể truyền miệng.
5. Chức năng giáo dục: kappa ở sông dạy trẻ con đừng tắm chỗ nước sâu; yêu quái đồ vật dạy người ta biết quý đồ dùng.

So với Việt Nam, ta cũng có thuồng luồng, ma chơi, các loài "tinh" trong Lĩnh Nam chích quái. Khác biệt lớn là người Nhật đã hệ thống hoá, vẽ và in yêu quái từ rất sớm, nên kho hình ảnh của họ dày hơn hẳn.

Góc nhìn hôm nay: yêu quái ở đâu

Ngày nay, yokai hiện diện khắp nơi ở Nhật: tượng kappa bên bờ sông, mặt nạ tengu trong lễ hội, quầy bánh hình hồ ly ở đền Inari, phố tượng đồng yêu quái ở Sakaiminato (tỉnh Tottori). Với người đọc muốn tìm hiểu nghiêm túc, có mấy gợi ý:

• Xem tranh gốc: nhiều bảo tàng đã số hoá tranh cuộn yêu quái. Thư viện Quốc hội Nhật Bản (NDL) có bản số hoá sách của Toriyama Sekien, xem miễn phí.
• Bảo tàng chuyên đề: bảo tàng yêu quái Miyoshi Mononoke (tỉnh Hiroshima) trưng bày bộ sưu tập tranh, sách yêu quái thời Edo.
• Sách nhập môn: các công trình của nhà nghiên cứu Komatsu Kazuhiko về yêu quái học; bản tiếng Anh có The Book of Yokai của Michael Dylan Foster.
• Đọc ngược về gốc: khi gặp một yêu quái trên phim ảnh, thử tìm xem nó có trong tranh Sekien không — sẽ thấy nhiều nhân vật hiện đại vay mượn từ thế kỷ 18.

Bài học đáng mang về: yêu quái cho ta thấy một xã hội đã sợ gì, quý gì và cười điều gì. Đọc yêu quái không phải để tin, mà để hiểu người xưa.