Tanuki là con lửng chó (Nyctereutes procyonoides), một loài thú có thật thuộc họ Chó, và cũng là yêu quái tinh nghịch bậc nhất trong truyện dân gian Nhật Bản. Theo truyện kể, tanuki đặt chiếc lá lên đầu là biến thành người, thành ấm trà, thành nhà sư; thích lừa người cho vui nhưng thường vụng về, cuối cùng bị lộ. Bức tượng tanuki bụng tròn, đội nón, cầm bình rượu đặt trước cửa hàng ở Nhật là hình ảnh phổ biến từ thế kỷ 20, gắn với lời chúc buôn may bán đắt.
Tanuki thật: không phải gấu mèo, cũng không phải lửng
Trong tiếng Anh, tanuki hay được dịch là "raccoon dog" (chó gấu mèo), có khi dịch nhầm là "badger" (lửng). Thực tế:
- Tanuki thuộc họ Chó (Canidae), cùng họ với chó, cáo, sói — không phải họ hàng gần của gấu mèo Bắc Mỹ.
- Mặt có mảng lông sẫm quanh mắt như đeo mặt nạ, nên trông giống gấu mèo.
- Là loài ăn tạp: côn trùng, chuột, ếch, quả mọng, cả đồ ăn thừa của người.
- Là một trong số rất ít loài họ Chó ngủ đông nhẹ ở vùng lạnh.
- Phân bố tự nhiên ở Đông Á; ở Nhật có phân loài riêng. Tanuki được đưa sang châu Âu để lấy lông từ thế kỷ 20, nay ở nhiều nước châu Âu bị coi là loài ngoại lai xâm hại.
Sự nhầm lẫn với lửng còn có gốc trong chính tiếng Nhật: chữ mujina ở một số vùng dùng cho lửng, ở vùng khác lại dùng cho tanuki. Vì vậy truyện "mujina" và truyện "tanuki" trong sách cổ nhiều khi là một.
Tanuki sống được cả ở đô thị lớn. Tokyo có tanuki ở công viên, khuôn viên rộng có cây cối; các nhà khoa học Nhật từng nghiên cứu chế độ ăn của tanuki sống trong khu vườn Hoàng cung giữa lòng thủ đô.
Tanuki biến hình trong truyện dân gian
Cũng như cáo, tanuki được tin là sống lâu thì có phép. Nhưng nếu cáo biến hình thường đẹp đẽ, mê hoặc, thì tanuki biến hình lại thường buồn cười: biến thành nhà sư mà quên giấu đuôi, biến thành ấm trà mà bị đặt lên bếp nóng, giả tiếng tàu hoả chạy trên đường ray chưa có tàu.
Bunbuku chagama: ấm trà biết múa
Truyện nổi tiếng nhất là Bunbuku chagama, gắn với chùa Morin-ji ở Tatebayashi (tỉnh Gunma). Có nhiều dị bản; bản phổ biến kể một tanuki hoá thành ấm trà, bị bán cho nhà sư. Khi ấm bị đặt lên bếp, nóng quá, nó hiện ra cái đầu, cái đuôi. Người được ấm trà về sau để nó làm trò đi dây, múa hát cho thiên hạ xem, cả hai cùng khá lên. Chùa Morin-ji đến nay vẫn giữ một chiếc ấm trà được gắn với truyền thuyết này.
Tiếng trống bụng ở chùa Shōjō-ji
Ở chùa Shōjō-ji (Kisarazu, tỉnh Chiba) có truyền thuyết về bầy tanuki đêm trăng kéo đến sân chùa, vỗ bụng làm trống, thi tài với nhà sư đánh đàn. Bài đồng dao Shōjōji no tanuki-bayashi (thập niên 1920) kể chuyện này và đến giờ trẻ em Nhật vẫn hát. Hình ảnh tanuki vỗ bụng như trống — hara-tsuzumi — từ đó thành nét nhận diện.
Mặt kém vui của tanuki
Không phải truyện nào tanuki cũng hiền. Trong truyện Kachi-kachi yama, tanuki là kẻ làm điều ác với hai ông bà già và bị con thỏ trừng trị bằng mưu kế. Bản truyện cổ khá dữ dội; các bản kể cho trẻ em hiện nay thường làm nhẹ đi. Điều này cho thấy hình ảnh tanuki trong dân gian từng có hai mặt, không chỉ là con thú ngộ nghĩnh.
Tượng tanuki trước cửa hàng
Bạn sẽ thấy rất nhiều ở Nhật: tượng gốm tanuki đứng thẳng, đội nón rơm, mắt to, bụng tròn, tay cầm bình rượu và một cuốn sổ. Đây chủ yếu là sản phẩm của làng gốm Shigaraki (tỉnh Shiga), một trong những lò gốm cổ của Nhật.
Kiểu tượng này phổ biến mạnh từ thời Shōwa (từ thập niên 1930 trở đi), gắn với người thợ gốm Fujiwara Tetsuzō. Người ta còn nói Thiên hoàng Shōwa khi thăm Shigaraki năm 1951 đã làm một bài thơ về hàng tượng tanuki vẫy chào bên đường, khiến tượng càng nổi tiếng.
Các nhà sản xuất gắn cho tượng một bộ "tám nét đẹp" — mỗi chi tiết một lời răn: nón để phòng lúc trời đổ, mắt to để nhìn xa trông rộng, bụng tròn để điềm tĩnh, cuốn sổ để giữ chữ tín, bình rượu nhắc có đức thì có phúc… Đây là cách giải thích mang tính thương mại và văn hoá của thế kỷ 20, không phải giáo lý cổ, và không có căn cứ nào cho thấy đặt tượng thì làm ăn khá hơn. Chơi chữ cũng góp phần: "tanuki" đọc gần "ta-nuki" — "vượt hơn người khác" — nên được chọn làm lời chúc kinh doanh.
| Khía cạnh | Tanuki | Kitsune (cáo) |
|---|---|---|
| Loài thật | Lửng chó, họ Chó | Cáo đỏ, họ Chó |
| Kiểu biến hình | Vụng, buồn cười, hay lộ đuôi | Khéo, đẹp, mê hoặc |
| Gắn với tín ngưỡng | Chủ yếu là văn hoá dân gian, buôn bán | Sứ giả của thần Inari |
| Hình ảnh hiện đại | Tượng gốm Shigaraki bụng tròn | Tượng cáo đá ở đền Inari |
Tiếng Nhật có câu kitsune nanabake, tanuki yabake — "cáo bảy phép biến, tanuki tám phép biến". Ý vui là tanuki tuy vụng mà biến hoá còn nhiều trò hơn cả cáo.
Tanuki trên màn ảnh
Tanuki là nhân vật quen thuộc của điện ảnh và hoạt hình Nhật. Phim hoạt hình Heisei tanuki gassen Pom Poko (1994) của đạo diễn Takahata Isao kể chuyện bầy tanuki dùng phép biến hình để chống lại việc phá đồi làm khu đô thị mới ở vùng Tama, ngoại ô Tokyo. Phim lấy chất liệu dân gian — biến hình bằng lá, vỗ bụng làm trống — để nói về chuyện mất rừng, mất chỗ sống của động vật hoang dã.
Đây là một hướng rất đáng chú ý: yêu quái cổ được dùng để kể chuyện môi trường hiện đại. Tanuki thật ở Nhật đúng là phải sống chen giữa nhà cửa, đường sá, và thường xuyên bị xe cán khi băng qua đường.
Góc nhìn hôm nay: từ yêu quái đến hàng xóm hoang dã
Tanuki cho ta một ví dụ hiếm: con vật có thật và yêu quái tồn tại song song đến tận hôm nay. Vài gợi ý để tìm hiểu tiếp:
- Làng gốm Shigaraki (Kōka, tỉnh Shiga): có công viên gốm và rất nhiều xưởng làm tượng tanuki, xem được cách nặn, nung.
- Chùa Morin-ji (Tatebayashi, tỉnh Gunma): nơi gắn với truyện ấm trà Bunbuku.
- Quan sát động vật hoang dã: tanuki là loài hoang dã, không nên cho ăn hay bắt về nuôi — ở nhiều nơi việc này bị cấm và còn làm lây bệnh như ghẻ cho chính con vật.
- Đọc so sánh: đặt truyện tanuki cạnh truyện cáo, thỏ trong cổ tích Việt Nam, sẽ thấy mỗi dân tộc chọn một con vật khác nhau để đóng vai "kẻ láu cá".
Câu hỏi thường gặp
Tanuki là con gì?
Tanuki là lửng chó, tên khoa học Nyctereutes procyonoides, một loài thú có thật thuộc họ Chó sống ở Đông Á. Trong văn hoá dân gian Nhật, tanuki còn là yêu quái biết biến hình, tinh nghịch, hay lừa người nhưng thường vụng về.
Tanuki có phải gấu mèo không?
Không. Tanuki trông giống gấu mèo vì có mảng lông sẫm quanh mắt, nhưng thuộc họ Chó, gần với chó và cáo. Tên tiếng Anh "raccoon dog" chỉ mô tả vẻ ngoài. Cũng không nên dịch tanuki là lửng (badger).
Vì sao tượng tanuki hay đặt trước cửa hàng?
Tượng tanuki gốm Shigaraki phổ biến từ thời Shōwa, được giải thích với "tám nét đẹp" như giữ chữ tín, điềm tĩnh, nhìn xa. Tên tanuki còn được chơi chữ thành "vượt hơn người". Đây là văn hoá dân gian và thương mại, không có căn cứ cho thấy tượng làm ăn khá hơn.
Bunbuku chagama là truyện gì?
Bunbuku chagama là truyện dân gian Nhật kể về một con tanuki hoá thành ấm trà. Bị đặt lên bếp, nó lộ đầu và đuôi, sau đó cùng người chủ đi biểu diễn kiếm sống. Truyện gắn với chùa Morin-ji ở tỉnh Gunma và có nhiều dị bản.
Tanuki khác kitsune thế nào?
Cả hai đều là động vật biết biến hình trong truyện Nhật. Kitsune thường biến hình khéo, đẹp và gắn với thần lúa Inari. Tanuki biến hình vụng về, buồn cười, hay để lộ đuôi, và gắn với tượng gốm chúc làm ăn hơn là tín ngưỡng đền thờ.
