Kitsune là gì: hồ ly Nhật Bản và những con cáo ở đền Inari

Kitsune là con cáo trong văn hoá Nhật Bản, vừa là con vật có thật, vừa là nhân vật huyền thoại biết biến hình, sống càng lâu càng nhiều đuôi. Ở các đền Inari — như đền Fushimi Inari Taisha ở Kyoto với hàng nghìn cổng torii đỏ — tượng cáo ngồi hai bên lối vào vì cáo được coi là sứ giả của thần lúa Inari, chứ không phải chính vị thần. Phân biệt điều này là bước đầu để hiểu kitsune: có cáo thiện mang lời thần, có cáo tinh nghịch lừa người, và có hồ ly chín đuôi trong truyền thuyết cung đình.

Cáo thật ở Nhật Bản

Loài cáo sống ở Nhật là cáo đỏ (Vulpes vulpes), có mặt từ Hokkaido xuống Kyushu. Cáo hay sống ven ruộng, rìa rừng, bắt chuột đồng — nghĩa là, với người trồng lúa, cáo là con vật giúp giữ mùa màng. Chúng lại kín đáo, hay xuất hiện lúc chạng vạng, tiếng kêu lạ, mắt ánh lên trong đêm. Những đặc điểm có thật ấy là đất tốt cho huyền thoại mọc lên.

Inari: thần lúa và những con cáo trắng

Inari là một trong những vị thần được thờ rộng rãi nhất Nhật Bản, gắn với lúa gạo, mùa màng, về sau thêm buôn bán, làm ăn. Số đền thờ Inari trên cả nước được ước tính lên tới hàng chục nghìn, kể cả những miếu nhỏ trên sân thượng toà nhà hay góc ruộng.

Đền chính là Fushimi Inari Taisha ở Kyoto, theo truyền thống được lập năm 711. Nổi tiếng nhất ở đây là con đường cổng torii đỏ nối nhau leo lên núi Inari, mỗi cổng do một người hoặc một doanh nghiệp cúng.

Cáo là sứ giả, không phải thần

Người ngoài hay nhầm cáo chính là Inari. Thực ra, trong tín ngưỡng của đền, cáo (thường được hình dung là cáo trắng, vô hình với người thường) là sứ giả (tsukai) của thần. Tượng cáo ở đền Inari thường đeo yếm đỏ, ngậm trong miệng một vật:

• Chìa khoá: thường được giải thích là chìa khoá kho lúa.
• Viên ngọc: tượng trưng cho tinh tuý của thần.
• Bó lúa hoặc cuộn kinh: tuỳ đền.

Món đậu phụ chiên aburaage được coi là món cáo thích, nên có lễ vật đậu phụ chiên ở đền Inari, và có cả tên món kitsune udon (mì udon với đậu phụ chiên) hay inari-zushi (cơm cuộn trong đậu phụ chiên). Đây là văn hoá ẩm thực gắn với tín ngưỡng, rất dễ gặp khi đến Nhật.

Cáo biến hình trong truyện dân gian

Người vợ cáo trong Nihon ryōiki

Một trong những truyện cáo sớm nhất ghi trong sách Nhật nằm ở Nihon ryōiki (Nhật Bản linh dị ký, đầu thế kỷ 9). Truyện kể một người đàn ông ở xứ Mino lấy một người vợ xinh đẹp, sinh con. Một hôm con chó trong nhà sủa, người vợ hoảng sợ hiện nguyên hình cáo. Người chồng nói: dù nàng là gì, ta vẫn không quên, hãy cứ về ngủ với ta. Sách giải thích tên "kitsune" theo lối chơi chữ từ câu ấy ("kitsu-ne" — hãy đến và ngủ). Đây là cách giải nghĩa dân gian, không phải từ nguyên học hiện đại.

Kuzunoha, mẹ của Abe no Seimei

Abe no Seimei (921–1005) là âm dương sư có thật nổi tiếng thời Heian. Truyền thuyết về sau kể mẹ ông là một con cáo trắng tên Kuzunoha, được cha ông cứu, hoá người làm vợ, sinh con rồi phải trở về rừng Shinoda khi bị lộ. Câu chuyện thành đề tài của kịch rối Bunraku và Kabuki thời Edo. Lại một lần nữa: nhân vật có thật, chuyện mẹ là cáo là truyền thuyết.

Lửa cáo và đám cưới cáo

Dân gian còn gọi những đốm sáng lập loè ngoài đồng đêm là kitsunebi (lửa cáo), và hiện tượng trời nắng mà có mưa là kitsune no yomeiri (cáo về nhà chồng). Tiếng Việt cũng có cách gọi dân gian riêng cho mưa bóng mây — mỗi nơi một lời giải thích kỳ thú cho cùng một hiện tượng.

Hồ ly nhiều đuôi và Tamamo-no-Mae

Theo quan niệm phổ biến ở Nhật (vay từ sách Trung Hoa), cáo sống càng lâu càng có nhiều phép, và mọc thêm đuôi; cáo nghìn năm có chín đuôi. Hồ ly chín đuôi trong văn hoá Trung Hoa có lịch sử riêng, từ điềm lành trong Sơn Hải Kinh đến yêu tinh trong tiểu thuyết — chuyện đó là một đề tài khác.

Ở Nhật, hồ ly chín đuôi nổi tiếng nhất là Tamamo-no-Mae. Truyền thuyết, phát triển từ thời Muromachi, kể nàng là mỹ nhân trong cung của Thượng hoàng Toba (thế kỷ 12), thông minh hơn người. Khi Thượng hoàng ốm, một âm dương sư phát hiện nàng là hồ ly chín đuôi. Bị lộ, nàng chạy về vùng Nasu, bị quân triều đình đuổi tới, rồi hoá thành một tảng đá — Sesshō-seki (đá sát sinh), tương truyền ai đến gần sẽ gặp hoạ.

Tảng đá Sesshō-seki có thật, nằm ở vùng suối nước nóng Nasu-Yumoto (tỉnh Tochigi). Lời đồn "đá giết người" có lẽ bắt nguồn từ khí độc núi lửa (khí lưu huỳnh) bốc lên trong khu vực, có thể làm chết chim, côn trùng đậu gần. Tháng 3/2022, tảng đá được phát hiện đã nứt làm đôi; giới chuyên môn cho biết đó là do phong hoá tự nhiên sau nhiều năm.

Mặt tối: niềm tin "bị cáo nhập"

Lịch sử kitsune có một mặt không vui cần biết. Ở nhiều vùng Nhật thời trước, người ta tin vào kitsunetsuki — "bị cáo nhập", dùng để giải thích những người hành xử khác thường, mà ngày nay ta biết nhiều trường hợp là bệnh tâm thần hoặc thần kinh. Có nơi còn đồn một số gia đình "nuôi cáo" để làm giàu, khiến những gia đình đó bị xa lánh trong hôn nhân, làm ăn.

Từ thời Meiji, các nhà y học và các học giả như Inoue Enryō đã lên tiếng giải thích những hiện tượng này bằng y học. Đây là ví dụ nhắc ta rằng mê tín không vô hại: nó có thể làm người bệnh không được chữa và làm cả gia đình bị kỳ thị.

Góc nhìn hôm nay: đến đền Inari xem gì

Đền Fushimi Inari ở Kyoto mở cửa cả ngày đêm, không bán vé vào cổng. Vài gợi ý khi đến hoặc khi tìm hiểu qua sách ảnh:

• Đi sớm hoặc chiều muộn: con đường torii vắng hơn, dễ chú ý đến tượng cáo dọc lối.
• Để ý vật cáo ngậm: mỗi cặp tượng ngậm một thứ khác nhau — chìa khoá, ngọc, lúa.
• Bảng gỗ ema hình mặt cáo: khách tự vẽ mặt cáo lên bảng cầu nguyện, rất được trẻ em thích.
• Ăn thử kitsune udon, inari-zushi: món ăn mang theo cả một câu chuyện tín ngưỡng.

Bài học để mang về: cáo Nhật không phải lúc nào cũng là "hồ ly tinh" như cách người Việt quen hiểu qua phim Trung Hoa. Ở Nhật, cáo trước hết là sứ giả của thần lúa — gần gũi với ruộng đồng hơn là với yêu thuật.