Troll là sinh vật quen thuộc nhất trong truyện dân gian Na Uy, Thuỵ Điển và các nước Bắc Âu: thường sống trong núi đá, rừng sâu hay dưới gầm cầu, to lớn, khoẻ nhưng chậm hiểu, sợ ánh mặt trời và tiếng chuông nhà thờ. Hình ảnh troll ngày nay phần lớn do các tuyển tập truyện cổ thế kỷ 19 và tranh minh hoạ của Theodor Kittelsen, John Bauer định hình.
Chữ "troll" từ đâu ra
Từ troll đã có trong tiếng Bắc Âu cổ, xuất hiện trong thơ và saga Iceland thời trung cổ. Khi đó nó mang nghĩa rộng và khá mơ hồ: có thể chỉ người khổng lồ, phù thuỷ, ma quỷ hay bất kỳ sinh vật siêu nhiên nguy hiểm nào. Trong các saga, gọi ai đó là "troll" có khi chỉ là chê họ đáng sợ hoặc kỳ quặc.
Troll thường được liên hệ với jötnar, những người khổng lồ là đối thủ của các thần trong Edda. Tuy vậy, troll của truyện dân gian thế kỷ 19 không còn là đối thủ ngang tầm thần linh nữa. Chúng đã "nhỏ lại" thành những kẻ sống ở rìa làng, nửa đáng sợ nửa buồn cười, mà một cậu bé thông minh cũng có thể lừa được.
Troll trông như thế nào
Không có một mẫu troll duy nhất. Mỗi vùng, mỗi truyện tả một kiểu. Những đặc điểm hay gặp nhất:
- Kích thước: từ to như núi tới cỡ người. Truyện Na Uy hay nói troll lớn, còn ở Thuỵ Điển, troll có khi nhỏ hơn và sống thành gia đình trong núi.
- Nhiều đầu: một số troll trong truyện Na Uy có ba, sáu, thậm chí chín hay mười hai đầu.
- Mũi to, đuôi: troll nữ đôi khi có đuôi bò giấu dưới váy, chi tiết này giống hình ảnh huldra trong rừng Na Uy.
- Chậm hiểu: hầu hết troll bị nhân vật chính lừa vì quá cả tin hoặc tham ăn.
- Giàu: troll hay giữ vàng bạc trong núi, và anh hùng thường mang được của cải về.
Hoá đá dưới ánh mặt trời
Chi tiết nổi tiếng nhất là troll gặp ánh nắng thì hoá đá hoặc nổ tung. Ý tưởng sinh vật đêm tối bị ánh ngày làm hoá đá đã có từ thời trung cổ: trong bài Alvíssmál của Edda thơ, người lùn Alvíss bị Thor giữ chân bằng câu hỏi suốt đêm cho tới khi nắng lên làm hoá đá. Người Na Uy dùng niềm tin này để giải thích những tảng đá, mỏm núi có hình thù kỳ lạ: đó là troll về nhà không kịp trước bình minh.
Những truyện troll nổi tiếng
Năm 1841, hai nhà sưu tầm Peter Christen Asbjørnsen và Jørgen Moe bắt đầu xuất bản tuyển tập Norske Folkeeventyr (Truyện cổ dân gian Na Uy), làm việc giống như anh em Grimm ở Đức. Nhiều truyện troll quen thuộc nhất đến từ đây:
| Tên truyện | Cốt truyện ngắn | Bài học dân gian |
|---|---|---|
| Ba chú dê Bruse (De tre bukkene Bruse) | Ba con dê lần lượt qua cầu có troll canh. Hai con nhỏ bảo troll đợi con lớn hơn; con lớn nhất húc troll rơi xuống suối | Mưu trí và sức mạnh đúng lúc thắng kẻ tham lam |
| Askeladden thi ăn với troll | Cậu út Askeladden giấu túi dưới áo, giả vờ ăn khoẻ hơn troll, rồi "rạch túi" cho đỡ no; troll bắt chước và tự hại mình | Kẻ khoẻ mà dại thua người yếu mà khôn |
| Phía đông mặt trời, phía tây mặt trăng | Cô gái đi tìm chàng trai bị mẹ kế troll yểm bùa thành gấu trắng | Lòng kiên nhẫn và tình nghĩa |
| Gã khổng lồ không có tim trong người | Một gã khổng lồ (bà con gần của troll) giấu trái tim ở nơi rất xa; người em út tìm ra và chiến thắng | Điểm yếu luôn có, chỉ cần biết tìm |
Nhân vật Askeladden (cậu bé ngồi bên đống tro) là người hùng tiêu biểu của truyện Na Uy: con út, bị anh em coi thường, nhưng tò mò, tốt bụng và lanh trí. Gần như mọi lần đối đầu với troll, cậu thắng bằng đầu óc chứ không bằng sức. Điều này giống cách truyện Việt để chàng út hay Thạch Sanh thật thà cuối cùng thắng thế.
Troll, nhà thờ và đức tin mới
Trong nhiều truyện dân gian Bắc Âu, troll ghét tiếng chuông nhà thờ, có khi ném đá về phía nhà thờ vừa xây. Một số tảng đá lớn nằm lẻ loi giữa đồng được dân gian kể là đá troll ném nhưng trượt. Troll cũng "ngửi thấy mùi máu người Kitô hữu" trong vài truyện. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian cho rằng những chi tiết này phản ánh thời chuyển đổi tôn giáo: các sinh vật thuộc niềm tin cũ bị đẩy ra rìa, trở thành kẻ sợ hãi những dấu hiệu của niềm tin mới.
Ngoài ra còn niềm tin troll bắt trẻ con hoặc tráo trẻ, gọi là đứa trẻ bị tráo. Các nhà sử học nhận thấy niềm tin này thường gắn với những đứa trẻ ốm yếu hay phát triển khác thường, khi y học chưa giải thích được. Đây là phần buồn của văn hoá dân gian, ngày nay nên kể như một lời nhắc rằng con người từng sợ điều mình không hiểu.
Người vẽ nên gương mặt troll
Hình dung của chúng ta về troll đến từ tranh nhiều hơn chữ:
- Theodor Kittelsen (1857–1914), hoạ sĩ Na Uy, vẽ troll như một phần của phong cảnh: troll là núi, là rừng thông, là mỏm đá đầy rêu. Bức troll khổng lồ ngồi đếm vàng hay troll nhô đầu trên rặng núi là những hình ảnh nhiều người biết.
- Erik Werenskiold cũng minh hoạ cho tuyển tập Asbjørnsen và Moe.
- John Bauer (1882–1918), hoạ sĩ Thuỵ Điển, minh hoạ bộ sách truyện cổ hằng năm Bland tomtar och troll (Giữa những tiểu yêu và troll) từ năm 1907. Troll của ông to lớn, hiền lành vụng về bên cạnh công chúa nhỏ tóc vàng trong rừng tối.
Sau này, nhà văn Phần Lan nói tiếng Thuỵ Điển Tove Jansson tạo ra gia đình Moomin, được gọi là "moomintroll". Đây là một sáng tạo văn học hiện đại, rất khác troll dân gian, nhưng cho thấy chữ troll ở Bắc Âu có thể mang nghĩa dễ thương.
Troll trên bản đồ Na Uy
Ở Na Uy, troll gắn chặt với địa danh. Vài nơi nổi tiếng:
- Trollstigen (Thang của troll): con đèo ngoằn ngoèo nhiều khúc cua tay áo ở vùng Møre og Romsdal.
- Trollveggen (Bức tường troll): một trong những vách đá thẳng đứng cao nhất châu Âu ở thung lũng Romsdalen.
- Trolltunga (Lưỡi troll): mỏm đá nhô ra trên hồ Ringedalsvatnet, điểm đi bộ đường dài nổi tiếng.
Đặt tên như vậy là cách người Na Uy kể chuyện bằng địa hình: núi non hùng vĩ, hiểm trở đến mức chỉ troll mới tạo ra nổi.
Góc nhìn hôm nay: đọc và xem troll ở đâu
- Đọc truyện: tuyển tập Asbjørnsen và Moe có nhiều bản dịch tiếng Anh, như Norwegian Folk Tales (Pantheon). Truyện ba chú dê đã có trong nhiều sách tranh thiếu nhi tiếng Việt.
- Xem tranh: Bảo tàng Quốc gia Na Uy ở Oslo có tác phẩm của Kittelsen; Bảo tàng Jönköping ở Thuỵ Điển lưu giữ nhiều tranh gốc của John Bauer.
- Kể chuyện với con: "Ba chú dê Bruse" là truyện ngắn, có nhịp lặp lại, rất hợp để bé tham gia đóng vai. Có thể so với truyện Việt cùng kiểu kẻ yếu thắng nhờ mưu.
- Đi bộ: nếu đến Na Uy, các cung đường Trollstigen hay Trolltunga cho thấy vì sao người ta tưởng tượng ra troll. Hãy đi theo hướng dẫn an toàn của địa phương vì đường núi có thể nguy hiểm khi thời tiết xấu.
Câu hỏi thường gặp
Troll là gì?
Troll là sinh vật siêu nhiên trong truyện dân gian Bắc Âu, thường sống trong núi, rừng hay dưới cầu. Chúng to khoẻ nhưng chậm hiểu, giữ nhiều của cải và sợ ánh mặt trời. Trong thời trung cổ, chữ troll có nghĩa rộng hơn, chỉ nhiều loại sinh vật siêu nhiên nguy hiểm.
Vì sao troll hoá đá khi gặp ánh nắng?
Đây là niềm tin dân gian rằng sinh vật của đêm tối không chịu được ánh ngày. Ý này đã có từ bài thơ Alvíssmál trong Edda, nơi người lùn Alvíss hoá đá khi trời sáng. Người Na Uy dùng nó để giải thích những tảng đá có hình thù lạ.
Troll và người khổng lồ jötunn khác nhau thế nào?
Jötnar là người khổng lồ trong thần thoại Edda, đối thủ ngang tầm các thần. Troll trong truyện dân gian thế kỷ 19 thường nhỏ hơn về vai trò, là sinh vật ở rìa làng mà người thường có thể lừa được. Hai khái niệm có liên hệ nhưng không đồng nhất.
Truyện ba chú dê và troll kể gì?
Ba chú dê Bruse muốn qua cầu ăn cỏ nhưng dưới cầu có troll. Hai chú nhỏ bảo troll chờ anh lớn hơn để ăn cho no; chú dê lớn nhất húc troll rơi xuống suối. Truyện in trong tuyển tập của Asbjørnsen và Moe.
Ai vẽ troll nổi tiếng nhất?
Hai hoạ sĩ có ảnh hưởng lớn nhất là Theodor Kittelsen người Na Uy và John Bauer người Thuỵ Điển. Kittelsen vẽ troll hoà vào núi rừng; Bauer vẽ troll to lớn vụng về bên các nàng công chúa nhỏ trong bộ sách Bland tomtar och troll.
