Sói Fenrir và ngày tận thế Ragnarök trong thần thoại Bắc Âu

Fenrir là con sói khổng lồ trong thần thoại Bắc Âu, con của thần Loki và nữ khổng lồ Angrboða. Các thần lo sợ nên lừa trói nó bằng sợi xích thần Gleipnir, và thần Týr mất bàn tay phải vì chuyện đó. Theo các bài Edda, tới ngày tận thế Ragnarök, Fenrir sẽ thoát xích và nuốt chửng thần tối cao Odin, rồi bị con trai Odin là Víðarr giết chết.

Fenrir xuất hiện trong nguồn nào

Gần như mọi điều ta biết về Fenrir đến từ hai bộ sách chép ở Iceland vào thế kỷ 13, tức hơn hai trăm năm sau khi người Bắc Âu chuyển sang Kitô giáo:

• Edda thơ: tập hợp các bài thơ cổ, bản chép tay quan trọng nhất là Codex Regius (khoảng năm 1270). Bài Völuspá (Lời tiên tri của bà đồng) kể ngắn gọn về ngày tận thế, có nhắc con sói nuốt Odin.
• Edda văn xuôi của Snorri Sturluson (khoảng năm 1220), phần Gylfaginning. Đây là nơi kể đầy đủ nhất chuyện các thần nuôi sói, trói sói và trận cuối cùng.

Snorri là một nhà sử học, chính khách Kitô giáo. Ông sắp xếp lại các mảnh thơ cổ thành câu chuyện liền mạch, nên có chỗ ông thêm thắt hoặc lý giải theo cách riêng. Khi đọc về Fenrir, nên nhớ đây là thần thoại được ghi lại muộn, không phải kinh sách của một tôn giáo còn nguyên vẹn.

Ngoài sách, còn có hình khắc trên đá. Cây thánh giá đá của Thorwald ở đảo Man (thường xếp vào thế kỷ 10) có hình một người cầm giáo, vai đậu chim, bị một con sói há miệng đớp lấy chân. Nhiều nhà nghiên cứu đọc đây là Odin và Fenrir. Thánh giá Gosforth ở Cumbria, Anh, cũng có cảnh được cho là Víðarr xé hàm sói. Những hình này cho thấy câu chuyện đã được kể từ trước khi Snorri cầm bút.

Gia đình quái vật của Loki

Theo Snorri, Loki có ba người con với nữ khổng lồ Angrboða ở xứ Jötunheimr:

Các thần nhận được lời tiên tri rằng ba anh em này sẽ gây đại hoạ. Họ không giết ngay mà tìm cách khống chế. Đây là một nét đặc biệt của thần thoại Bắc Âu: các thần biết trước kết cục, cố trì hoãn nó, nhưng không tránh được.

Ba sợi xích và bàn tay của Týr

Fenrir ban đầu được nuôi ngay trong thành của các thần. Chỉ thần Týr đủ can đảm lại gần cho nó ăn. Sói lớn nhanh đến đáng sợ, nên các thần quyết định trói nó lại, nhưng phải trói bằng mẹo vì không ai đủ sức cưỡng ép.

Lœðingr và Drómi

Họ rèn sợi xích Lœðingr rồi rủ Fenrir thử sức. Sói vươn mình một cái là xích đứt. Sợi thứ hai, Drómi, chắc gấp đôi; sói giãy mạnh hơn và cũng phá được. Snorri ghi rằng từ đó có thành ngữ "thoát khỏi Lœðingr, vùng ra khỏi Drómi", dùng khi ai đó vượt qua khó khăn lớn.

Gleipnir: sợi dây làm từ những thứ không có

Odin sai người xuống xứ của người lùn đặt làm sợi dây Gleipnir. Theo Gylfaginning, nó được làm từ sáu thứ: tiếng bước chân của mèo, râu của phụ nữ, rễ của núi, gân của gấu, hơi thở của cá và nước bọt của chim. Snorri nói đùa thêm rằng chính vì đã dùng hết vào sợi dây nên ngày nay mèo đi không có tiếng, phụ nữ không có râu, núi không có rễ.

Gleipnir mềm và mảnh như dải lụa. Chính vì vậy Fenrir nghi ngờ: thắng một sợi dây mỏng thì chẳng vẻ vang gì, còn nếu nó có phép thì mình bị lừa. Sói ra điều kiện: phải có một vị thần đặt tay vào miệng nó làm tin. Các thần nhìn nhau, không ai muốn. Chỉ Týr đưa tay phải ra.

Dây càng giãy càng siết. Các thần cười, trừ Týr, vì ông mất bàn tay. Câu chuyện này giải thích vì sao Týr, vị thần của luật lệ và lời thề, chỉ có một tay. Nhiều nhà nghiên cứu thấy ở đây một bài học về cái giá của lời cam kết: muốn người khác tin mình thì phải đặt cược thứ gì đó thật.

Fenrir bị đưa ra đảo Lyngvi giữa hồ Ámsvartnir, buộc vào tảng đá, miệng chèn một thanh kiếm để không cắn được. Dãi chảy ra thành con sông tên Ván, nghĩa là "hy vọng". Sói ở đó chờ đến ngày tận thế.

Ragnarök: ngày tận thế của các thần

Ragnarök (số phận của các thần) là trận cuối cùng trong vũ trụ Bắc Âu. Thứ tự sự kiện theo Völuspá và Gylfaginning có thể tóm như sau:

1. Fimbulvetr: ba mùa đông liền nhau không có mùa hè, chiến tranh và anh em giết nhau khắp nơi.
2. Hai con sói đuổi theo mặt trời và mặt trăng bắt kịp và nuốt chúng; trời tối, sao rơi. Snorri gọi chúng là Sköll và Hati, và ghi Hati là con của Hróðvitnir, một tên khác của Fenrir.
3. Đất rung, mọi xiềng xích đứt. Fenrir thoát ra, hàm dưới chạm đất, hàm trên chạm trời.
4. Jörmungandr trồi lên phun nọc; Loki cùng người khổng lồ tiến đánh các thần.
5. Odin đấu với Fenrir và bị nuốt.
6. Víðarr báo thù cho cha.
7. Lửa của khổng lồ Surtr thiêu rụi thế giới; đất chìm xuống biển.
8. Đất mới trồi lên xanh tươi; vài vị thần và một đôi người sống sót bắt đầu lại.

Víðarr giết sói thế nào

Ở đây có hai dị bản, nên nói rõ. Bài Völuspá kể Víðarr đâm kiếm vào tim con sói. Snorri thì kể Víðarr đạp một chân vào hàm dưới của sói, chân đi chiếc giày rất dày, rồi dùng tay kéo hàm trên ra mà xé. Snorri còn thêm chi tiết: chiếc giày ấy được ghép từ những mẩu da thừa mà con người cắt bỏ khi khâu giày, nên ai muốn giúp các thần thì hãy vứt mẩu da thừa đi. Đây là kiểu chi tiết mang màu sắc kể chuyện dân gian, rất có thể là cách Snorri làm câu chuyện sinh động hơn.

Fenrir có ý nghĩa gì

Không có văn bản nào của người Viking giải thích ý nghĩa thần thoại cho ta, nên mọi cách hiểu đều là diễn giải của người đời sau. Một vài hướng hay gặp:

• Nỗi sợ sói có thật. Ở Scandinavia, sói từng là mối đe doạ với đàn gia súc. Một con sói lớn tới mức nuốt cả trời là nỗi sợ ấy được phóng đại lên tầm vũ trụ.
• Hỗn loạn bị trói, chưa bị diệt. Các thần không giết Fenrir mà chỉ giữ nó. Trật tự thế giới tồn tại nhờ kìm hãm hỗn loạn, và sự kìm hãm đó có thời hạn.
• Định mệnh. Các thần biết trước mình sẽ chết mà vẫn chuẩn bị chiến đấu. Odin gom chiến binh tử trận về Valhalla chính là để chuẩn bị cho ngày đó. Can đảm trong thần thoại Bắc Âu không có nghĩa là thắng, mà là đứng vững dù biết sẽ thua.
• Ảnh hưởng Kitô giáo. Một số học giả cho rằng cảnh tận thế rồi thế giới mới trong Völuspá có thể đã nhuốm màu Khải Huyền của Kinh Thánh, vì bài thơ được chép lại trong xã hội đã theo đạo. Đây là vấn đề còn tranh luận.

Fenrir và những con sói khác của Bắc Âu

Người đọc hay nhầm Fenrir với các con sói và chó khác trong cùng hệ thần thoại. Bảng dưới giúp phân biệt:

Hai con sói Geri và Freki cho thấy sói trong văn hoá Bắc Âu không chỉ là kẻ thù. Chiến binh còn được ví với sói; những tên người như Úlfr hay Ulf (nghĩa là sói) rất phổ biến. Sói vừa đáng sợ vừa đáng nể.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì

Muốn tìm hiểu tiếp về Fenrir mà không bị lạc vào những bản kể sai lệch trên mạng, có thể bắt đầu từ:

• Đọc bản dịch Edda văn xuôi, phần Gylfaginning. Bản tiếng Anh của Anthony Faulkes (Everyman) hay Jesse Byock (Penguin) đều có chú giải tốt. Edda thơ có bản dịch của Carolyne Larrington (Oxford).
• Sách phổ thông: Norse Mythology của Neil Gaiman kể lại dễ đọc, hợp đọc cùng con lớn; nhưng đây là bản kể lại của nhà văn, không thay được nguồn gốc.
• Hiện vật: các bảo tàng Bắc Âu như Bảo tàng Lịch sử Thuỵ Điển (Stockholm), Bảo tàng Lịch sử Văn hoá (Oslo), Bảo tàng Quốc gia Đan Mạch (Copenhagen) có đá khắc và đồ trang sức thời Viking; Bảo tàng Manx ở đảo Man giới thiệu các thánh giá đá có hình Odin và sói.
• Cái tên còn sống: chữ Ván (con sông từ dãi sói) và thành ngữ về Lœðingr cho thấy thần thoại từng gắn với ngôn ngữ đời thường của người Iceland.

Khi đọc các bản tóm tắt trên mạng, hãy cảnh giác với những chi tiết "nghe hay" như Fenrir là sói lớn nhất vũ trụ có số đo cụ thể, hay Fenrir thích ăn thứ gì đó. Nguồn cổ không có những thứ ấy.