Sleipnir: ngựa tám chân của Odin và chuyện Loki sinh ra nó

Sleipnir là con ngựa tám chân của thần Odin, được Edda gọi là con ngựa tốt nhất trong mọi loài ngựa của thần và người. Điều lạ nhất là mẹ của nó chính là thần Loki: theo Edda văn xuôi của Snorri Sturluson, Loki hoá thành ngựa cái để phá một vụ giao kèo xây tường thành, rồi sinh ra Sleipnir.

Sleipnir trong nguồn cổ

Tên Sleipnir thường được hiểu là "kẻ trơn trượt" hoặc "kẻ lướt đi", ý chỉ tốc độ và dáng đi êm. Con ngựa xuất hiện ở nhiều chỗ trong hai bộ Edda chép ở Iceland thế kỷ 13:

• Bài Grímnismál trong Edda thơ liệt kê "những thứ tốt nhất" của mỗi loài, trong đó Sleipnir là ngựa tốt nhất, cũng như Yggdrasill là cây tốt nhất và Odin là tốt nhất trong các thần.
• Bài Baldrs draumar (Giấc mơ của Baldr) kể Odin cưỡi Sleipnir xuống cõi âm hỏi chuyện một bà đồng đã chết.
• Edda văn xuôi của Snorri (khoảng năm 1220) kể chuyện sinh ra Sleipnir và chuyến đi của Hermóðr xuống cõi Hel.

Ngoài ra, trong Hervarar saga có một câu đố của Odin cải trang hỏi về "kẻ có mười chân, ba mắt và một đuôi"; đáp án là Odin chột một mắt cưỡi trên Sleipnir tám chân. Đếm thử thì khớp: hai chân người cộng tám chân ngựa, một mắt người cộng hai mắt ngựa.

Chuyện sinh ra Sleipnir: người thợ xây và con ngựa Svaðilfari

Đây là một trong những truyện tinh quái nhất của thần thoại Bắc Âu. Theo Gylfaginning, câu chuyện diễn ra như sau:

1. Một người thợ xây đến gặp các thần, nhận xây bức tường thành bảo vệ Ásgarðr chỉ trong một mùa đông. Tiền công anh ta đòi là nữ thần Freyja, cùng mặt trời và mặt trăng.
2. Các thần nghĩ việc đó không thể làm kịp nên đồng ý, với điều kiện không ai giúp, và nếu đến ngày đầu mùa hè chưa xong thì mất công. Loki khuyên cho anh ta dùng con ngựa Svaðilfari.
3. Con ngựa kéo đá khổng lồ cả đêm, làm được gấp đôi chủ nó. Ba ngày trước hạn, tường gần xong. Các thần hoảng, nhận ra người thợ xây là một khổng lồ.
4. Các thần bắt Loki, kẻ bày ra giao kèo, phải tìm cách gỡ. Loki biến thành một con ngựa cái, hí gọi Svaðilfari vào rừng. Con ngựa đực bứt dây chạy theo, cả đêm không kéo đá được.
5. Không kịp hoàn thành, người khổng lồ nổi giận lộ nguyên hình. Thor được gọi về và giết hắn.
6. Ít lâu sau, Loki sinh ra một chú ngựa con màu xám có tám chân. Đó là Sleipnir, sau trở thành ngựa của Odin.

Truyện này cho thấy Loki rất rõ: vừa gây rắc rối, vừa là người gỡ rối, giới tính và hình dạng thay đổi tự do. Nó cũng là lời giải thích vì sao Sleipnir là con của Loki, điều nhiều người đọc lần đầu thấy khó tin. Cần nói thêm: đây là dị bản của Snorri. Edda thơ chỉ nhắc rất thoáng qua chuyện này (trong Völuspá có câu về giao kèo bị phá và trong Hyndluljóð có câu nói Loki sinh ra Sleipnir với Svaðilfari).

Gia đình kỳ lạ của Loki

Sleipnir là anh em cùng "mẹ khác cha" với ba người con đáng sợ của Loki. So sánh cho dễ nhớ:

Thật trớ trêu: một người con của Loki chở Odin đi khắp các cõi, còn một người con khác thì giết Odin ở ngày tận thế.

Chuyến đi xuống cõi Hel

Khi thần Baldr hiền lành bị giết do mưu của Loki, nữ thần Frigg xin một người dám xuống cõi âm thương lượng với nữ thần Hel để chuộc Baldr về. Hermóðr, một người con của Odin, nhận việc. Odin cho mượn Sleipnir.

Hermóðr cưỡi chín đêm qua những thung lũng tối tăm, qua cây cầu Gjallarbrú. Tới cổng cõi Hel, ông thúc ngựa và Sleipnir nhảy vọt qua cổng mà không chạm vào. Hel đồng ý thả Baldr nếu mọi vật trên đời đều khóc thương anh. Gần như mọi thứ đều khóc, trừ một nữ khổng lồ, mà nhiều người cho là Loki giả dạng. Baldr phải ở lại.

Trong truyện này, Sleipnir là phương tiện duy nhất có thể đi về giữa cõi sống và cõi chết. Đó là lý do nhiều học giả coi Sleipnir là con ngựa của ranh giới.

Vì sao ngựa lại có tám chân

Không nguồn cổ nào giải thích. Các học giả hiện đại đưa ra vài giả thuyết, đều là diễn giải chứ chưa ai chứng minh được:

• Tốc độ. Tám chân là cách nói hình ảnh rằng ngựa chạy nhanh gấp đôi. Khi vẽ ngựa phi nước đại, chân như nhoè ra thành nhiều chân.
• Đám tang. Nhà nghiên cứu Hilda Ellis Davidson từng nêu ý: bốn người khiêng quan tài có tám chân, nên con ngựa tám chân có thể là hình ảnh của chuyến đi cuối cùng sang cõi chết. Điều này hợp với việc Sleipnir đi được tới cõi Hel.
• Pháp sư. Một số người so sánh với hình ảnh ngựa nhiều chân trong tín ngưỡng shaman ở phương Bắc, nơi thầy cúng "cưỡi" con vật linh để đi giữa các cõi. Giả thuyết này còn tranh cãi.

Hình ngựa tám chân trên đá Gotland

Trên đảo Gotland, Thuỵ Điển, có nhiều phiến "đá hình" thời Viking. Hai phiến nổi tiếng là đá Tjängvide và đá Ardre VIII, khắc hình một người cưỡi con ngựa có tám chân, phía trước có người phụ nữ cầm sừng rượu đón. Nhiều nhà nghiên cứu đọc đây là Odin cưỡi Sleipnir, hoặc là một chiến binh tử trận cưỡi ngựa về Valhalla. Bản thân đá không có chữ ghi tên nên vẫn chỉ là cách đọc hợp lý nhất.

Dấu vết của Sleipnir trong văn hoá

• Hẻm núi Ásbyrgi ở đông bắc Iceland có hình móng ngựa khổng lồ. Truyền thuyết dân gian nói đó là vết móng Sleipnir đạp xuống. Các nhà địa chất giải thích hẻm núi do những trận lũ băng cực lớn tạo nên.
• Ngựa Grani: trong Völsunga saga, ngựa của anh hùng Sigurd tên Grani, được kể là dòng dõi của Sleipnir.
• Tên gọi: Sleipnir là cái tên được đặt cho nhiều con tàu, phà và sản phẩm ở Bắc Âu ngày nay, một cách tôn vinh sức bền và tốc độ.
• So sánh: Hy Lạp có ngựa có cánh Pegasus, Trung Hoa có thiên mã. Mỗi nền văn hoá nhân ngựa lên theo cách riêng: có cánh để bay, có thêm chân để chạy.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì

• Đọc truyện người thợ xây trong Gylfaginning (bản dịch Anthony Faulkes hoặc Jesse Byock). Đây là truyện ngắn, nhiều tình tiết bất ngờ, hợp đọc cùng trẻ lớn.
• Xem đá hình Gotland tại Bảo tàng Gotland ở Visby, nơi trưng bày nhiều phiến đá hình thời Viking, hoặc tại Bảo tàng Lịch sử Thuỵ Điển ở Stockholm.
• Ghé Ásbyrgi nếu có dịp đến Iceland: hẻm núi nằm trong vườn quốc gia Vatnajökull, có đường đi bộ dễ.
• Bài tập nhỏ với trẻ: đọc câu đố "mười chân, ba mắt, một đuôi" và cùng con đếm để tìm ra đáp án. Câu đố cổ một nghìn năm vẫn làm trẻ con thích thú.