Typhon và Echidna: cặp cha mẹ của quái vật trong thần thoại Hy Lạp

Typhon và Echidna là cặp vợ chồng quái vật mà thần thoại Hy Lạp coi là cha mẹ của phần lớn quái thú nổi tiếng: chó ba đầu Cerberus, rắn nhiều đầu Hydra, Chimera phun lửa, và theo nhiều nguồn còn có cả Sphinx lẫn sư tử Nemea. Typhon là kẻ thù đáng sợ nhất từng thách thức thần Zeus; Echidna là nửa tiên nữ nửa rắn sống trong hang sâu. Zeus thắng Typhon bằng sấm sét và đè hắn dưới một ngọn núi lửa.

Typhon: đứa con cuối cùng của Đất Mẹ

Trong Theogony, Hesiod kể Typhoeus (dạng tên cổ của Typhon) là con út của Gaia, Đất Mẹ, với Tartarus, vực thẳm dưới cõi âm. Gaia sinh ra hắn sau khi Zeus và các thần Olympus đã đánh bại các thần Titan — như một đòn cuối để lật đổ trật tự mới.

Hesiod tả Typhon bằng âm thanh nhiều hơn hình dáng:

• Từ vai hắn mọc ra một trăm đầu rắn, lưỡi đen thè ra, mắt bắn lửa.
• Mỗi cái đầu phát ra một thứ tiếng: lúc như ngôn ngữ các thần hiểu được, lúc rống như bò mộng, gầm như sư tử, sủa như bầy chó con, lúc rít lên vang dội núi đồi.
• Hắn mạnh tới mức nếu Zeus không kịp nhận ra, Typhon đã thành chúa tể của cả thần lẫn người.

Pseudo-Apollodorus (Thư viện, quyển 1) phóng to thêm: Typhon cao hơn mọi ngọn núi, đầu chạm sao, dang tay thì một tay chạm phía tây, một tay chạm phía đông; từ đùi trở xuống là những cuộn rắn khổng lồ; có cánh; lửa bắn ra từ mắt. Hai bản tả không giống nhau, và nghệ nhân gốm cổ lại vẽ Typhon có cánh với đuôi rắn, không có trăm đầu — chỉ vì không ai vẽ nổi trăm đầu trên một chiếc bình.

Trận chiến Zeus và Typhon

Bản của Hesiod: ngắn và dữ dội

Hesiod tả trận đánh như một cơn địa chấn: đất, trời, biển đều rung chuyển; biển sôi lên; ngay Hades dưới cõi âm cũng run sợ. Zeus nện sấm sét, đốt cháy toàn bộ trăm cái đầu, quật Typhon ngã xuống. Đất chảy ra như kim loại nóng chảy. Zeus ném hắn xuống Tartarus.

Bản của Apollodorus: Zeus từng thua

Bản sau dài hơn và có một chi tiết hiếm thấy: vua các thần từng thua.

1. Thấy Typhon tấn công trời, các thần hoảng sợ trốn sang Ai Cập, biến thành thú vật để ẩn mình.
2. Zeus đánh tầm xa bằng sấm sét, áp sát bằng lưỡi liềm cứng, đuổi Typhon tới núi Casius (ở vùng ven biển Syria ngày nay).
3. Typhon cuộn lấy Zeus, giật lưỡi liềm, cắt gân tay gân chân của thần, vác ông về hang Corycian ở xứ Cilicia (nam Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay). Gân của Zeus được bọc trong tấm da gấu, giao cho nữ quái rồng Delphyne canh.
4. Thần Hermes cùng thần đồng quê Aegipan lén lấy trộm gân, gắn lại cho Zeus.
5. Zeus hồi sức, đuổi tiếp. Các nữ thần Số mệnh lừa Typhon ăn "trái cây phù du", hứa sẽ làm hắn mạnh thêm, thực ra làm hắn yếu đi.
6. Ở Thrace, Typhon ném cả những ngọn núi vào Zeus; sấm sét của thần đánh bật chúng về. Máu Typhon đổ trên núi, nên — theo Apollodorus — dãy núi ấy được gọi là Haemus, từ chữ haima là "máu".
7. Typhon chạy qua biển Sicily. Zeus nhấc núi Etna ném lên đè hắn lại.

Núi Etna và những cơn gió dữ

Người Hy Lạp dùng Typhon để giải thích hai hiện tượng tự nhiên đáng sợ nhất họ biết.

Núi lửa. Nhà thơ Pindar (bài Pythian 1, viết năm 470 TCN) và vở bi kịch Prometheus bị xiềng (thường gán cho Aeschylus) đều kể Typhon nằm dưới Etna, lửa và dòng nham thạch phun ra từ núi là hơi thở của hắn. Pindar còn viết thân hắn trải dài tới tận vùng Cumae gần Napoli — đúng là một dải đất núi lửa. Etna trên đảo Sicily đến nay vẫn là một trong những núi lửa hoạt động mạnh nhất châu Âu.

Gió bão. Hesiod viết rằng từ Typhoeus sinh ra những cơn gió ẩm, thổi bất chợt, không theo mùa, làm đắm thuyền và phá mùa màng. Ông tách chúng khỏi các ngọn gió "tử tế" như gió Bắc Boreas hay gió Tây Zephyrus, vốn có nguồn gốc thần linh.

Từ tiếng Anh typhoon (bão nhiệt đới) thường được nhắc là có liên hệ với tên Typhon. Các từ điển từ nguyên lớn giải thích nó là sự pha trộn của nhiều nguồn: chữ Ả Rập ṭūfān (có thể chính nó lại mượn từ tiếng Hy Lạp) và cách gọi "đại phong" (gió lớn) của tiếng Hoa. Đây là chuyện còn bàn, không nên nói chắc "bão" là "tên của Typhon".

Echidna: mẹ của quái vật

Hesiod tả Echidna là một sinh vật "không giống người phàm, không giống thần bất tử": nửa trên là tiên nữ mắt long lanh, má đẹp; nửa dưới là con rắn khổng lồ có vảy lốm đốm, ăn thịt sống, sống trong hang sâu dưới tảng đá rỗng, xa cả thần lẫn người. Hesiod gọi bà là bất tử, không già. Nơi ở được nêu là "giữa xứ Arima" — một địa danh không ai xác định chắc; Iliad quyển 2 cũng nói "giữa xứ Arima" là nơi đặt giường của Typhon.

Dù Hesiod nói bất tử, Apollodorus lại kể Echidna bị Argus Panoptes — người khổng lồ trăm mắt — giết khi đang ngủ. Đây là một trong nhiều chỗ mâu thuẫn giữa các nguồn mà người kể chuyện cổ không hề bận tâm.

Sử gia Herodotus (thế kỷ 5 TCN) kể một truyện của người Hy Lạp sống ven Biển Đen: Heracles gặp một sinh vật nửa thiếu nữ nửa rắn trong hang ở xứ Hylaea, sinh ba người con, và người con út Scythes là tổ của dân Scythia. Herodotus không gọi nàng là Echidna; người đời sau mới gộp làm một.

Ngày nay, tên Echidna còn được dùng cho thú lông nhím ở Úc và New Guinea — một loài thú đẻ trứng. Không ai biết chắc vì sao chọn tên này; có ý kiến cho rằng vì con vật kết hợp nét của thú và bò sát, giống như nữ quái nửa nọ nửa kia.

Bầy con của Typhon và Echidna

Danh sách khác nhau rõ rệt theo nguồn. Bảng dưới đây ghi những con được nêu; chỗ mập mờ đã ghi chú.

Nhìn bảng sẽ thấy một quy luật: càng về sau, người ta càng có xu hướng "gom" mọi quái vật về một gia đình. Có lẽ vì như thế dễ nhớ, và vì kể chuyện anh hùng diệt quái thì gọn hơn khi tất cả là con cháu một kẻ thù của Zeus.

Điều đáng chú ý: hầu hết các con của cặp này đều làm nghề canh giữ — canh bò, canh cõi âm, canh táo vàng, canh bộ lông cừu, chặn đường vào thành. Chúng là chướng ngại mà mỗi anh hùng phải vượt qua.

Typhon và các thần thoại láng giềng

Nhiều học giả đã so sánh trận Zeus – Typhon với thần thoại vùng Cận Đông cổ đại. Người Hittite (Tiểu Á, thiên niên kỷ 2 TCN) có truyện thần bão đánh con rắn Illuyanka, trong đó thần bão cũng từng bị lấy mất tim và mắt rồi phải lấy lại. Núi Casius, nơi Zeus đuổi Typhon tới theo Apollodorus, lại chính là ngọn núi thiêng mà người Hittite và người Ugarit coi là nơi ở của thần bão. Phần đông giới nghiên cứu cho rằng truyện Hy Lạp chịu ảnh hưởng của những truyện ấy, dù đường đi cụ thể thì còn bàn.

Herodotus còn cho biết người Hy Lạp đồng nhất Typhon với thần Set của Ai Cập, kẻ thù của Osiris. Ovid kể các thần Hy Lạp trốn sang Ai Cập, hóa thành thú — một cách người Hy Lạp giải thích vì sao thần Ai Cập mang đầu thú.

Góc nhìn hôm nay

Typhon là hình ảnh của thiên nhiên chưa thuần: núi lửa, động đất, bão. Câu chuyện Zeus thắng hắn là cách người Hy Lạp nói rằng trật tự thắng hỗn loạn — nhưng không thắng dễ, và hỗn loạn chỉ bị đè xuống, chưa bao giờ chết hẳn. Etna vẫn phun.

Muốn tìm hiểu tiếp:

• Đọc: đoạn Typhoeus trong Theogony (khoảng các câu 820–880); quyển 1 Thư viện của Apollodorus; bài Pythian 1 của Pindar.
• Xem: một chiếc bình hydria Chalcidian ở Bảo tàng Antikensammlungen, München, vẽ Zeus cầm sấm sét đối mặt Typhon có cánh và đuôi rắn — tìm "Zeus Typhon hydria Munich".
• Với trẻ nhỏ: dùng bảng gia đình quái thú ở trên làm "cây gia phả" cho bé tô màu; mỗi con một câu chuyện anh hùng đi kèm.