Basilisk là gì: vua rắn nhìn là chết trong truyền thuyết châu Âu

Basilisk là "vua của loài rắn" trong sách cổ châu Âu: một con rắn nhỏ có đốm trắng trên đầu như vương miện, hơi thở làm cây khô héo, đá nứt vỡ, và theo truyền thuyết trung cổ, ánh nhìn của nó đủ làm người chết. Hình ảnh này bắt đầu từ sách Natural History của Pliny Già (thế kỷ 1) rồi được các sách bestiary trung cổ thêm thắt, biến thành con quái vật nửa gà trống nửa rắn gọi là cockatrice.

Tên gọi: "ông vua nhỏ"

Chữ basilisk đến từ tiếng Hy Lạp basiliskos, nghĩa là "ông vua nhỏ". Lý do là đốm trắng trên đầu con rắn, được người xưa ví như chiếc vương miện. Trong tiếng Latin, nó còn được gọi là regulus, cũng có nghĩa "tiểu vương". Cái tên nói lên vị thế: mọi loài rắn khác phải tránh xa nó.

Basilisk theo Pliny: nhỏ mà chết người

Mô tả cổ nhất và có ảnh hưởng nhất nằm ở quyển 8 của bộ Natural History do Pliny Già viết khoảng năm 77. Theo Pliny, basilisk sống ở xứ Cyrenaica (nay thuộc miền đông Libya) và có những đặc điểm sau:

• Dài không quá mười hai ngón tay, tức khoảng một gang tay rưỡi. Basilisk của Pliny không phải quái vật khổng lồ.
• Trên đầu có đốm trắng như vương miện.
• Tiếng rít của nó làm mọi con rắn khác bỏ chạy.
• Không bò uốn nhiều khúc như rắn thường mà trườn tới với phần giữa thân nhấc cao.
• Nó làm cây bụi khô chết không chỉ khi chạm mà cả khi thở vào; cỏ cháy, đá vỡ.
• Có lời đồn một người cưỡi ngựa đâm giáo trúng nó thì nọc độc chạy ngược theo cán giáo, giết cả người lẫn ngựa.
• Kẻ thù của nó là con chồn: mùi của chồn giết được basilisk, dù chồn cũng chết theo.

Pliny viết như một người sưu tầm thông tin, chép lại những gì nghe và đọc được, có khi kèm chữ "người ta nói". Ông không tự mình thấy basilisk. Nhiều chi tiết của ông nên đọc như một bản tổng hợp lời đồn của thời đại, không phải mô tả của người quan sát.

Đáng chú ý là trong đoạn mô tả chính ở quyển 8, Pliny nhấn vào hơi thở và nọc độc. Chi tiết "nhìn là chết" được các tác giả về sau đẩy lên thành điểm nhận dạng chính của basilisk.

Từ rắn nhỏ đến quái vật gà trống: cockatrice

Qua các thế kỷ, basilisk thay đổi hình dạng một cách lạ lùng. Bảng dưới tóm lược các bước:

Truyền thuyết trung cổ giải thích nguồn gốc kỳ quặc: basilisk nở ra từ quả trứng do một con gà trống đẻ, được rắn hoặc cóc ấp. Gà trống không đẻ trứng, nhưng người xưa đôi khi gặp những quả trứng nhỏ bất thường, không lòng đỏ, do gà mái già hoặc bệnh đẻ ra, và gán cho chúng nguồn gốc ma quái. Chữ "cockatrice" trong tiếng Anh ban đầu là một từ dịch khác của basilisk, về sau mới gắn hẳn với hình con gà trống có đuôi rắn.

Cách chống lại basilisk theo truyền thuyết

Một con quái vật mạnh tới mức nhìn là chết thì cần cách đối phó đặc biệt. Truyền thuyết châu Âu đưa ra ba "vũ khí":

1. Con chồn: từ Pliny, chồn là kẻ thù tự nhiên của basilisk. Có sách nói chồn ăn lá cây cửu lý hương (rue) trước khi lao vào.
2. Tiếng gà gáy: basilisk sợ tiếng gà trống. Người đi qua sa mạc được khuyên mang theo gà trống, theo lời kể của một số tác giả trung cổ.
3. Chiếc gương: basilisk nhìn thấy chính mình trong gương sẽ chết vì ánh mắt của nó. Đây là chi tiết được yêu thích nhất, và là ví dụ đẹp của kiểu truyện "tự hại mình bằng chính sức mạnh của mình".

Chi tiết chiếc gương có thể khiến ta nhớ đến chàng Perseus dùng khiên bóng như gương để tránh nhìn thẳng Medusa trong thần thoại Hy Lạp. Hai câu chuyện cùng một ý: thứ nguy hiểm không nhìn thẳng được thì nhìn qua hình phản chiếu.

Basilisk ở thành phố châu Âu

Một vài thành phố coi basilisk là một phần lịch sử của mình:

• Basel (Thuỵ Sĩ): basilisk là con vật biểu tượng của thành phố, thường được vẽ đỡ tấm khiên huy hiệu. Khắp Basel có các vòi nước uống công cộng gắn tượng basilisk nhỏ. Tên Basel và chữ basilisk nghe giống nhau, có lẽ vì thế mà thành phố gắn bó với con vật này; còn nguồn gốc tên Basel thì các nhà ngôn ngữ học chưa thống nhất.
• Vienna (Áo): ngôi nhà "Basiliskenhaus" trên phố Schönlaterngasse gắn với truyền thuyết năm 1212: một basilisk sống dưới đáy giếng làm nước bốc mùi độc; một người thợ dùng gương khiến nó tự hoá đá. Đây là truyền thuyết địa phương; nhiều khả năng xuất phát từ khí độc tích tụ trong giếng cũ.
• Warsaw (Ba Lan) cũng có truyện về basilisk sống trong hầm một ngôi nhà ở khu phố cổ.

Truyện basilisk dưới giếng ở Vienna cho thấy truyền thuyết đôi khi giải thích một hiện tượng thật: giếng sâu lâu ngày có thể tích tụ khí độc, ai xuống mà không biết thì ngạt. Người xưa không biết hoá học, nên nghĩ đến một con quái vật.

Basilisk đến từ con vật nào

Giới nghiên cứu đưa ra vài khả năng, đều chỉ là giả thuyết:

• Rắn hổ mang Ai Cập: khi bị đe doạ, rắn hổ mang dựng nửa thân trước lên và trườn tới với đầu ngẩng cao, gần với dáng di chuyển khác thường mà Pliny tả. Rắn hổ mang phun nọc có thể bắn nọc vào mắt kẻ thù từ xa, dễ làm người ta nghĩ con rắn "giết bằng mắt" hay "bằng hơi thở". Biểu tượng uraeus (rắn hổ mang dựng mình) trên vương miện pharaoh có thể đã góp phần cho ý "vua của loài rắn".
• Rắn sừng sa mạc: một số loài rắn lục ở Bắc Phi có u nhô trên đầu, có thể là gốc của "vương miện".
• Cầy mangut: "con chồn" trị được basilisk rất có thể là lời đồn méo về cầy mangut, loài vật thật sự nổi tiếng vì dám đánh nhau với rắn hổ mang.

Ngày nay còn có một con vật thật mang tên này: thằn lằn Basiliscus ở Trung và Nam Mỹ. Nó được đặt tên vì có mào trên đầu và nổi tiếng nhờ khả năng chạy bằng hai chân sau trên mặt nước một đoạn ngắn. Con thằn lằn này hoàn toàn vô hại với người.

Góc nhìn hôm nay

• Đọc nguồn: quyển 8 của Natural History (Pliny) có bản dịch tiếng Anh miễn phí trên các thư viện số; sách bestiary Aberdeen có bản số hoá xem trực tuyến với hình basilisk.
• Đi tìm: nếu đến Basel, thử đếm các vòi nước có tượng basilisk; nếu đến Vienna, ghé phố Schönlaterngasse xem ngôi nhà mang tên con quái vật.
• Bài học: câu chuyện basilisk cho trẻ một bài học về cách thông tin biến đổi: một con rắn nhỏ qua mười mấy thế kỷ truyền tai thành gà trống có cánh. Giống như chơi truyền tin, chi tiết càng truyền càng méo.
• An toàn với rắn thật: rắn hổ mang ngoài đời là loài nguy hiểm, nhiều loài được pháp luật bảo vệ. Gặp rắn thì tránh xa; bị rắn cắn phải đến cơ sở y tế ngay.