Cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng là truyền thuyết kể rằng loài cá chép bơi ngược dòng, nhảy qua ba bậc thác hiểm ở cửa Vũ Môn; con nào vượt được thì hoá thành rồng bay lên trời. Truyện gốc từ Trung Hoa, gắn với Long Môn trên sông Hoàng Hà, sang Việt Nam thành hình ảnh quen thuộc cho việc học hành đỗ đạt và cho tục thả cá chép tiễn ông Táo ngày 23 tháng Chạp. Đây là văn hoá dân gian, không phải chuyện có thật về loài cá.
Truyện kể gì
Theo truyền thuyết, ở thượng nguồn có một nơi gọi là Vũ Môn, nước chảy xiết qua những bậc thác cao. Hằng năm vào một mùa nhất định, các loài cá kéo về thi vượt thác. Hầu hết bỏ cuộc hoặc bị dòng nước hất lại. Chỉ cá chép kiên trì bơi ngược, nhảy qua đủ ba bậc, và khi vượt được thì mây kéo đến, sấm nổ, cá hoá thành rồng bay lên.
Truyện có nhiều cách kể. Có bản nói là ba bậc thác, có bản không nói số bậc. Có bản cho rằng chỉ cá chép mới hoá rồng, có bản nói loài cá nào vượt được cũng thành rồng, nhưng chỉ cá chép đủ sức. Lõi câu chuyện thì giống nhau: kiên trì vượt khó sẽ đổi đời.
Gốc gác: Long Môn trên sông Hoàng Hà
Trong văn hoá Trung Hoa, nơi cá vượt thác là Long Môn (cửa rồng), thường được gắn với một khúc hẹp của sông Hoàng Hà. Tương truyền vua Vũ trị thuỷ đã khơi núi tạo nên cửa sông này, nên còn gọi là Vũ Môn — "cửa của vua Vũ". Người Việt quen dùng tên Vũ Môn.
Thành ngữ "đăng Long Môn" (lên được cửa rồng) xuất hiện từ khá sớm trong sách sử Trung Hoa. Sách Hậu Hán thư dùng nó để nói những người được danh sĩ Lý Ưng tiếp đón, coi đó là vinh dự như cá vượt cửa rồng. Về sau, hình ảnh cá chép hoá rồng gắn hẳn với khoa cử: thi đỗ là "vượt Vũ Môn", "cá hoá rồng".
Ở Việt Nam, một số địa phương miền Trung có truyền thuyết riêng chỉ một khe thác trên núi rừng quê mình là "Vũ Môn". Đó là cách người Việt "bản địa hoá" một câu chuyện ngoại lai, cũng như nhiều dân tộc khác vẫn làm.
Cá chép trong khoa cử và lời chúc
Thời Nho học, mỗi kỳ thi Hương, thi Hội là một lần "vượt Vũ Môn". Người đỗ được ví như cá đã hoá rồng, từ thân phận thường dân bước vào hàng quan lại. Hình ảnh này đi vào câu đối, thơ chúc, tranh treo trong nhà người có con đi học.
Ngày nay, cụm "cá chép hoá rồng" vẫn hay dùng để chúc học sinh mùa thi. Nó là lời động viên về sự kiên trì hơn là lời hứa đỗ đạt.
Tranh dân gian: cá chép trông trăng, đàn cá chép
Cá chép là đề tài lớn của tranh dân gian Việt Nam.
- Tranh Đông Hồ (làng Đông Hồ, Bắc Ninh) có bức "Lý ngư vọng nguyệt" — cá chép trông trăng: con cá chép uốn mình nhìn lên vầng trăng, gợi ước mơ vươn lên. Nhiều tranh Đông Hồ khác vẽ cá chép bên trẻ em mũm mĩm, chúc con cái đầy đàn, học giỏi.
- Tranh Hàng Trống (Hà Nội) có bức "Đàn cá chép" với một con cá lớn giữa bầy cá con, nét vẽ mềm, màu tươi. Nhiều người đọc bức tranh như hình ảnh người thầy giữa đám học trò, hoặc cha mẹ giữa đàn con.
Những bức tranh này thường treo dịp Tết, như lời chúc chứ không phải bùa phép.
Cá chép tiễn ông Táo
Ngày 23 tháng Chạp, nhiều gia đình Việt cúng tiễn ông Công ông Táo về trời báo cáo việc nhà với Ngọc Hoàng. Theo tín ngưỡng dân gian, cá chép là phương tiện đưa ông Táo lên trời, giống như cá hoá rồng bay lên. Sau lễ, người ta mang cá chép sống ra ao, hồ, sông để thả.
Đây là một nét riêng của Việt Nam: ở nhiều nơi khác trong vùng, Táo quân được tiễn bằng ngựa hoặc không có phương tiện cụ thể. Người Việt chọn cá chép, có lẽ vì hình ảnh cá vượt Vũ Môn đã rất quen thuộc.
Thả cá thế nào cho tử tế với thiên nhiên
Mỗi năm, sau ngày 23 tháng Chạp, các hồ ở thành phố lớn lại thấy túi ni lông trôi nổi và cá chết vì bị ném từ trên cao xuống. Một vài việc nhỏ giúp lễ thả cá không làm hại môi trường:
- Thả ở ao hồ có nước sạch, không thả vào cống rãnh hay nước tù đọng.
- Đến sát mép nước, thả nhẹ, không ném từ cầu cao.
- Mang túi ni lông về, không vứt xuống nước.
- Không thả cá cảnh lạ hay loài ngoại lai vào sông hồ tự nhiên.
Cá chép thật có vượt thác được không
Cá chép là loài cá nước ngọt sống khoẻ, chịu được nước đục, nhiệt độ thay đổi, và có thể nhảy lên khỏi mặt nước khi hoảng sợ. Nhưng chúng không nổi tiếng về khả năng vượt thác. Loài được biết đến với những cú nhảy ngược thác ngoạn mục là cá hồi, khi bơi ngược dòng về nơi sinh để đẻ trứng.
| Cá chép trong truyền thuyết | Cá chép ngoài đời | Cá hồi ngoài đời | |
|---|---|---|---|
| Vượt thác | Vượt ba bậc thác Vũ Môn | Không phải sở trường | Nhảy ngược thác khi về nơi sinh sản |
| Sống ở đâu | Sông lớn, thượng nguồn | Ao, hồ, sông chảy chậm | Biển và sông nước lạnh |
| Kết cục | Hoá rồng | Sống lâu, sinh sản nhiều | Đẻ trứng ở thượng nguồn |
Cá chép được thuần dưỡng từ rất lâu ở châu Á và châu Âu. Giống cá chép màu của Nhật (koi) là kết quả lai tạo nhiều thế hệ.
Cá chép hoá rồng ở các nước khác
- Nhật Bản: dịp Ngày thiếu nhi mùng 5 tháng 5, nhiều nhà treo cờ hình cá chép (koinobori) bay trong gió, mong con trai khoẻ mạnh, vượt khó như cá chép vượt thác. Phong tục này chịu ảnh hưởng của cùng truyền thuyết Long Môn.
- Trung Hoa: tranh Tết "lý ngư khiêu long môn" (cá chép nhảy qua cửa rồng) rất phổ biến, cùng nghĩa chúc đỗ đạt, thăng tiến.
- Hàn Quốc: hình cá chép cũng xuất hiện trong mỹ thuật dân gian với ý nghĩa học hành, khoa cử.
Góc nhìn hôm nay
Cá chép hoá rồng là truyện về kiên trì. Bài này kể nó như văn hoá dân gian; không có căn cứ nào cho thấy treo tranh hay đặt tượng cá chép làm đổi vận may, và không nên mua những vật phẩm quảng cáo như vậy.
- Ghé làng tranh Đông Hồ (Bắc Ninh) hoặc các cửa hàng tranh Hàng Trống ở phố cổ Hà Nội để xem tranh cá chép thật.
- Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) có bộ sưu tập tranh dân gian.
- Cùng con thả cá đúng cách ngày 23 tháng Chạp, rồi kể cho con nghe truyện Vũ Môn — một nghi lễ nhỏ có cả văn hoá lẫn ý thức giữ gìn thiên nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Cá chép vượt Vũ Môn là gì?
Đó là truyền thuyết kể cá chép bơi ngược dòng, nhảy qua các bậc thác ở cửa Vũ Môn; con nào vượt được thì hoá thành rồng. Truyện tượng trưng cho sự kiên trì vượt khó, và từ lâu được dùng để ví việc thi đỗ.
Vũ Môn ở đâu?
Trong truyền thuyết Trung Hoa, Vũ Môn hay Long Môn là một khúc hẹp trên sông Hoàng Hà, tương truyền do vua Vũ khơi núi trị thuỷ mà thành. Ở Việt Nam, một số địa phương có truyền thuyết riêng chỉ một khe thác trên núi quê mình là Vũ Môn.
Vì sao thả cá chép ngày ông Công ông Táo?
Theo tín ngưỡng dân gian Việt, cá chép là phương tiện đưa ông Táo lên trời báo cáo với Ngọc Hoàng ngày 23 tháng Chạp, giống như cá hoá rồng bay lên. Khi thả nên thả nhẹ ở ao hồ sạch và mang túi ni lông về.
Tranh cá chép trông trăng có ý nghĩa gì?
"Lý ngư vọng nguyệt" là tranh Đông Hồ vẽ cá chép uốn mình nhìn lên trăng, gợi ước mơ vươn lên, học hành thành đạt. Tranh thường được treo dịp Tết như một lời chúc.
Cá chép ngoài đời có nhảy qua thác được không?
Cá chép có thể nhảy lên khỏi mặt nước nhưng không nổi tiếng về khả năng vượt thác. Loài nổi tiếng nhảy ngược thác là cá hồi, khi bơi về thượng nguồn để đẻ trứng. Chuyện cá chép hoá rồng là truyền thuyết.
