Phượng hoàng là chim điềm lành của Trung Hoa cổ, hiện ra khi thiên hạ thái bình, chỉ đậu cây ngô đồng; Sơn Hải Kinh tả nó năm màu, trên mình có văn chữ Đức, Nghĩa, Lễ, Nhân, Tín. Chim Bằng là con chim khổng lồ trong thiên Tiêu Dao Du của Trang Tử, hoá từ cá Côn, bay lên chín vạn dặm. Hai con chim này đại diện cho hai lối nghĩ: phượng là trật tự đạo đức Nho gia, Bằng là tự do vô hạn của Đạo gia.
Phượng hoàng trong Sơn Hải Kinh
Nam sơn kinh chép: núi Đan Huyệt có loài chim hình như gà, có năm màu và hoa văn, tên là phượng hoàng. Văn trên đầu là chữ Đức, trên cánh là Nghĩa, trên lưng là Lễ, trên ngực là Nhân, trên bụng là Tín. Chim này ăn uống tự nhiên, tự hát tự múa; nó hiện ra thì thiên hạ yên bình.
Đoạn văn ngắn nhưng rất quan trọng. Nó biến một con chim đẹp thành tấm bảng đạo đức biết bay. Năm đức Nho gia được "in" lên lông chim, và sự xuất hiện của chim trở thành phán quyết của trời về một triều đại: vua có đức thì phượng tới.
Tên gọi: "phượng" là chim trống, "hoàng" là chim mái, như kỳ là đực, lân là cái. Về sau người ta quen dùng chung, và từ đời Minh – Thanh phượng gắn với hoàng hậu, đi cặp với rồng của hoàng đế.
Phượng trong Kinh Thi và Luận ngữ
Kinh Thi, phần Đại nhã, bài Quyển A có câu nổi tiếng: phượng hoàng hót trên đồi cao kia, ngô đồng mọc ở phía đón nắng sớm. Hình ảnh phượng – ngô đồng từ đây thành cặp đôi bất biến trong thơ văn.
Khổng Tử cũng nhắc phượng với giọng buồn. Luận ngữ, thiên Tử Hãn, ghi lời ông: chim phượng không đến, sông Hoàng Hà không hiện bức đồ, ta đành thôi vậy. Phượng không đến tức là thời không có thánh vương, đạo không thi hành được. Còn trong thiên Vi Tử, người ẩn sĩ Tiếp Dư đi qua xe Khổng Tử hát: phượng ơi phượng ơi, sao đức suy đến vậy — ví chính Khổng Tử như con phượng lạc thời.
Từ điển Thuyết văn giải tự của Hứa Thận gọi phượng là "thần điểu" và tả hình dáng ghép từ nhiều con: phía trước như chim hồng, phía sau như lân, cổ rắn đuôi cá, vằn rồng lưng rùa, cằm én mỏ gà, đủ năm màu. Lối ghép ấy giải thích vì sao tranh phượng mỗi thời một khác.
Uyên sồ của Trang Tử: con chim không thèm chuột chết
Trang Tử cũng có con chim cùng họ phượng, nhưng ông dùng nó để chế giễu. Thiên Thu thuỷ kể: Huệ Tử làm tướng nước Lương, nghe đồn Trang Tử đến để giành chức, bèn sục tìm ba ngày ba đêm. Trang Tử đến gặp, kể chuyện: phương Nam có con chim tên uyên sồ, bay từ biển Nam đến biển Bắc, không phải ngô đồng thì không đậu, không phải hạt trúc thì không ăn, không phải suối ngọt thì không uống. Một con cú vừa bắt được con chuột chết, thấy uyên sồ bay qua, ngẩng lên kêu "hách!" để doạ. Nay ông định "hách" tôi vì cái nước Lương của ông sao?
Câu chuyện dí dỏm này cho thấy loài chim thần đã thành biểu tượng của người thanh cao, coi danh lợi như chuột chết.
Chim Bằng: từ cá Côn hoá thành
Thiên mở đầu sách Trang Tử là Tiêu Dao Du, và câu đầu tiên đã là một quái thú khổng lồ. Ý văn như sau: biển Bắc có cá tên là Côn, lớn không biết mấy nghìn dặm. Cá hoá thành chim, tên là Bằng. Lưng Bằng không biết mấy nghìn dặm; khi nó nổi giận bay lên, cánh như đám mây rủ ngang trời. Khi biển động, chim dời sang biển Nam, nơi gọi là Ao Trời.
Trang Tử dẫn thêm sách Tề Hài (sách chép chuyện lạ, có lẽ do ông bịa ra để đùa) rằng: Bằng dời sang biển Nam, cánh đập nước ba nghìn dặm, cưỡi gió lốc bay lên chín vạn dặm, đi sáu tháng mới nghỉ.
Ve sầu và chim sẻ cười Bằng
Đoạn tiếp theo mới là ý chính. Con ve và con chim cưu nhỏ cười chim Bằng: chúng tôi vụt bay lên, chạm cây du cây đàn là dừng, có khi không tới thì rơi xuống đất là xong, cần gì phải bay chín vạn dặm sang Nam? Trang Tử bình: cái biết nhỏ không theo kịp cái biết lớn, tuổi ngắn không theo kịp tuổi dài.
Nhưng Trang Tử không chỉ ca ngợi cái lớn. Ông nói ngay cả Bằng cũng phải "dựa" vào gió dày mới bay được. Tự do thật sự, theo ông, là không phải dựa vào gì cả. Chim Bằng vì vậy là bậc thang để người đọc đi lên, không phải đích đến.
Bảng so sánh phượng hoàng, chim Bằng và phoenix phương Tây
| Phượng hoàng | Chim Bằng | Phoenix (phương Tây) | |
|---|---|---|---|
| Nguồn chính | Sơn Hải Kinh, Kinh Thi, Luận ngữ | Trang Tử, Tiêu Dao Du | Herodotus, các tác giả La Mã, Bestiary |
| Hình dáng | Như gà, năm màu, ghép nhiều loài | Khổng lồ, lưng nghìn dặm | Chim lửa đỏ vàng như đại bàng |
| Đặc điểm | Chỉ đậu ngô đồng, hiện khi thái bình | Hoá từ cá Côn, bay chín vạn dặm | Chết rồi tái sinh, thường gắn với lửa |
| Ý nghĩa | Đức, trật tự, hoàng hậu | Tầm nhìn lớn, tự do | Bất tử, phục sinh |
Người Việt hay dịch phoenix là "phượng hoàng", nhưng phượng Trung Hoa không có chuyện tự thiêu rồi sống lại. Herodotus (thế kỷ 5 trước Công nguyên) chỉ kể chim phoenix từ Ả Rập bay đến thành Heliopolis của Ai Cập mỗi năm trăm năm một lần, mang xác chim cha; chi tiết tái sinh từ lửa phát triển ở các tác giả đời sau.
Chim Bằng gặp Garuda: Đại Bàng Kim Sí
Khi Phật giáo vào Trung Hoa, chim thần Garuda của Ấn Độ được dịch là Kim Sí Điểu (chim cánh vàng), có khi gọi là Đại Bàng Kim Sí. Hình ảnh chim Bằng của Trang Tử và Garuda từ đó hoà vào nhau trong trí tưởng tượng dân gian. Trong tiểu thuyết Tây Du Ký, Đại Bàng Kim Sí là một trong ba yêu vương ở Sư Đà Lĩnh. Câu chuyện Garuda thuộc chủ đề quái thú Ấn Độ và Đông Nam Á, có bài riêng.
Góc nhìn hôm nay: đọc Tiêu Dao Du và tìm phượng quanh mình
- Đọc Tiêu Dao Du. Thiên này ngắn, có nhiều bản dịch tiếng Việt, bản của Nhượng Tống và Nguyễn Hiến Lê được nhiều người tìm đọc. Đọc to đoạn đầu cho trẻ nghe: một con cá hoá chim, lưng nghìn dặm — trẻ sẽ nhớ mãi.
- Thành ngữ còn sống. "Bằng trình vạn lý" (đường Bằng muôn dặm) là lời chúc tiền đồ rộng mở; "phượng mao lân giác" (lông phượng sừng lân) chỉ thứ quý hiếm.
- Nhìn đồ cổ. Phượng trên gốm sứ, vải lụa, áo hoàng hậu đời Minh – Thanh khác phượng trên tranh đá Hán thế nào: đuôi dài hơn, mào cao hơn.
- Phượng trong văn hoá Việt. Phượng là một trong Tứ linh, xuất hiện trên đình chùa, cung điện Huế; câu chuyện ấy có bài riêng ở danh mục linh vật Việt Nam.
Một lưu ý nhỏ: cây phượng vĩ nở hoa đỏ mùa hè ở Việt Nam là cây gốc Madagascar, tên gọi đặt theo dáng lá như đuôi chim phượng. Nó không phải cây ngô đồng mà phượng hoàng trong sách cổ chọn đậu.
Câu hỏi thường gặp
Phượng hoàng và chim Bằng khác nhau thế nào?
Phượng hoàng là chim điềm lành của Nho gia, năm màu, hiện ra khi thiên hạ thái bình. Chim Bằng là chim khổng lồ của Trang Tử, hoá từ cá Côn, tượng trưng tầm nhìn lớn và tự do. Hai con có nguồn gốc và ý nghĩa khác nhau.
Phượng là trống hay mái?
Theo cách gọi cổ, phượng là chim trống, hoàng là chim mái. Về sau người ta dùng chung "phượng hoàng" và từ đời Minh – Thanh, phượng gắn với hoàng hậu.
Chim Bằng bay cao bao nhiêu?
Theo Trang Tử, chim Bằng đập nước ba nghìn dặm, cưỡi gió lốc bay lên chín vạn dặm, đi sáu tháng mới nghỉ. Đây là con số mang tính ngụ ngôn, nhằm diễn tả cái lớn vượt ngoài hiểu biết thường.
Phượng hoàng có tái sinh từ lửa không?
Phượng hoàng Trung Hoa không có chi tiết này. Chuyện chim chết đi rồi sống lại từ lửa là của chim phoenix phương Tây, phát triển từ thời La Mã trở đi. Tiếng Việt dịch phoenix là phượng hoàng nên dễ lẫn.
Vì sao phượng hoàng chỉ đậu cây ngô đồng?
Hình ảnh này có từ Kinh Thi và Trang Tử: chim thanh cao chỉ chọn cây quý mà đậu, chọn suối ngọt mà uống. Nó tượng trưng người có phẩm cách chọn nơi xứng đáng để gắn bó.
