Cá mập Greenland (Somniosus microcephalus) là động vật có xương sống được biết sống lâu nhất: một nghiên cứu năm 2016 ước tính con lớn nhất trong mẫu khoảng 392 tuổi, với sai số rất lớn — khoảng 272 đến 512 năm. Chúng sống trong vùng nước lạnh sâu ở Bắc Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương, lớn chậm khoảng 1 cm mỗi năm và bơi chậm nhất trong các loài cá cùng cỡ. Ngoài nó, thế giới còn những kỷ lục sống lâu khác: cá voi đầu cong hơn 200 năm, trai biển 507 năm, san hô đen hàng nghìn năm.
Cá mập ngủ của vùng băng
Cá mập Greenland dài thường khoảng 3–5 m, có thể hơn; thân màu xám nâu, đầu nhỏ, vây nhỏ. Chúng sống chủ yếu ở độ sâu vài trăm đến hơn một nghìn mét, trong nước có nhiệt độ gần 0°C. Tên chi Somniosus nghĩa là "buồn ngủ" — vì vẻ chậm chạp của nó.
Năm 2012, các nhà khoa học Nhật Bản gắn thiết bị đo lên cá mập Greenland và ghi nhận tốc độ bơi trung bình chỉ khoảng 1 km/h. Dù chậm như vậy, trong dạ dày chúng người ta lại tìm thấy hải cẩu, cá lớn, cả xác tuần lộc và gấu trắng. Các nhà khoa học đoán chúng ăn xác chìm xuống đáy và có thể rình bắt hải cẩu đang ngủ trong nước; cách săn chính xác vẫn còn là câu hỏi.
Nhiều con cá mập Greenland có một loài giáp xác ký sinh bám vào giác mạc mắt, có thể làm mắt mờ đi. Trong vùng nước tối sâu, chúng dựa vào khứu giác nhiều hơn thị giác.
Làm sao biết một con cá mập bao nhiêu tuổi
Đo tuổi cá thường dựa vào các vòng tăng trưởng trên đốt sống hay xương tai, giống vòng gỗ. Nhưng cá mập Greenland có bộ xương sụn mềm, không có vòng rõ. Năm 2016, nhóm của nhà sinh học Đan Mạch Julius Nielsen tìm ra cách khác: thấu kính mắt.
Phần nhân ở giữa thấu kính mắt được hình thành từ khi cá còn là phôi và không thay đổi suốt đời. Các nhà khoa học đo lượng carbon phóng xạ trong phần nhân đó. Họ dùng thêm một "dấu thời gian" đặc biệt: các vụ thử bom hạt nhân thập niên 1950–1960 làm lượng carbon phóng xạ trong khí quyển và đại dương tăng vọt. Cá mập sinh ra sau thời điểm đó mang dấu hiệu này; cá sinh ra trước thì không. Kết hợp với chiều dài cơ thể, họ dựng được đường tăng trưởng và ước tính tuổi.
Kết quả, công bố trên tạp chí Science: con lớn nhất trong 28 con được nghiên cứu, dài khoảng 5 m, có tuổi ước tính khoảng 392 năm, khoảng tin cậy từ 272 đến 512 năm. Sai số lớn vì phương pháp phụ thuộc nhiều giả định. Các tác giả cũng ước tính cá mập Greenland chỉ trưởng thành sinh dục khi dài trên khoảng 4 m, tức khoảng 150 tuổi.
Nếu con số trung bình đúng, con cá mập ấy đã sinh ra vào khoảng đầu thế kỷ 17 — cùng thời với các chúa Trịnh, chúa Nguyễn ở nước ta. Nhưng nên nói cẩn thận: "có thể đã sống vài trăm năm", không phải "chắc chắn 500 tuổi".
Thịt độc và món ăn Iceland
Thịt cá mập Greenland tươi chứa nhiều hợp chất trimethylamine oxide (giúp cá chịu áp suất và lạnh ở biển sâu) và urê, ăn sống có thể gây ngộ độc. Người Iceland từ xưa xử lý bằng cách chôn hoặc ép cho chảy dịch, rồi treo phơi khô nhiều tháng, tạo thành món hákarl có mùi amoniac rất nồng — một đặc sản nổi tiếng là khó ăn.
Ngày nay, cá mập Greenland chủ yếu chết vì mắc lưới đánh bắt cá khác. Vì trưởng thành rất muộn, mỗi cá thể bị mất đi để lại khoảng trống rất khó bù. IUCN xếp loài này ở mức Sắp nguy cấp.
Những kỷ lục sống lâu khác
| Sinh vật | Tuổi ước tính | Cách xác định |
|---|---|---|
| Cá voi đầu cong | khoảng 211 năm (cá thể già nhất trong một nghiên cứu) | đo axit amin trong thấu kính mắt; củng cố bởi những mảnh đầu lao thế kỷ 19 tìm thấy trong thân cá voi bị săn |
| Cá mập Greenland | khoảng 272 – 512 năm | carbon phóng xạ trong thấu kính mắt |
| Trai biển Bắc Đại Tây Dương "Ming" | 507 năm | đếm vòng tăng trưởng trên vỏ |
| Cá đá mắt nhám (rockfish) | khoảng 200 năm | vòng tăng trưởng xương tai |
| San hô đen ở Hawaii | khoảng 4.000 năm | carbon phóng xạ |
| Rùa khổng lồ Seychelles "Jonathan" | được cho là nở khoảng năm 1832 | dựa vào ảnh và ghi chép lịch sử trên đảo St Helena |
Câu chuyện con trai Ming
Năm 2006, các nhà khoa học Anh thu một con trai biển ở thềm biển Iceland để nghiên cứu khí hậu. Chỉ khi mở vỏ ra đếm vòng, họ mới biết nó rất già. Năm 2013, sau khi đếm lại kỹ, tuổi được xác định là 507 năm — nghĩa là nó sinh năm 1499. Con trai được đặt tên Ming theo nhà Minh của Trung Hoa, triều đại đang trị vì khi nó ra đời. Đáng tiếc, nó đã chết khi được mở vỏ — một ví dụ cho thấy có những kỷ lục chỉ biết được sau khi đã mất.
Sứa "bất tử"
Loài sứa nhỏ Turritopsis dohrnii có khả năng đặc biệt: khi bị tổn thương hay già, nó có thể biến đổi ngược về giai đoạn polyp non rồi lớn lại từ đầu. Về lý thuyết, vòng này có thể lặp lại nhiều lần, nên nó được gọi là "sứa bất tử". Trong thực tế, nó vẫn chết vì bị ăn thịt hay bệnh tật.
Vì sao có loài sống lâu đến vậy
Các nhà sinh học thấy vài điểm chung ở những loài thọ nhất: sống trong môi trường lạnh, trao đổi chất chậm, lớn chậm, trưởng thành muộn, ít kẻ thù tự nhiên. Một số còn có cơ chế sửa chữa ADN, chống ung thư hiệu quả — cá voi đầu cong là ví dụ đang được nghiên cứu nhiều. Hiểu những cơ chế này có thể giúp y học hiểu về lão hoá ở người.
Nhưng sống lâu cũng có giá: loài sinh sản chậm rất dễ tổn thương khi bị khai thác. Một quần thể cá mập Greenland bị đánh bắt quá mức sẽ cần hàng thế kỷ để phục hồi.
Góc nhìn hôm nay
Đứng trước một con cá mập có thể đã bơi trong biển băng từ thời các chúa Trịnh – Nguyễn, người ta cảm nhận rõ thời gian của tự nhiên chậm hơn thời gian của con người đến thế nào. Những sinh vật ấy là "kho lưu trữ sống" — vòng vỏ trai, thấu kính mắt cá mập ghi lại lịch sử khí hậu và cả dấu vết các vụ thử hạt nhân của thế kỷ 20.
- Đọc thêm: bài báo gốc của Julius Nielsen và cộng sự trên tạp chí Science (2016); các bài phổ biến về cá mập Greenland của Smithsonian Ocean.
- Xem: nhiều đoạn phim quay cá mập Greenland dưới băng được các viện nghiên cứu Bắc Âu và Canada công bố công khai.
- Với trẻ: đếm vòng gỗ trên một gốc cây đã cưa rồi kể chuyện con trai Ming — hai cách "đọc tuổi" giống nhau đến lạ.
Câu hỏi thường gặp
Cá mập Greenland sống được bao nhiêu năm?
Theo nghiên cứu năm 2016 trên tạp chí Science, con lớn nhất trong mẫu có tuổi ước tính khoảng 392 năm, khoảng tin cậy từ 272 đến 512 năm. Sai số lớn, nên chỉ có thể nói chúng có thể sống vài trăm năm.
Làm sao các nhà khoa học đo tuổi cá mập Greenland?
Họ đo carbon phóng xạ trong phần nhân thấu kính mắt, phần hình thành từ khi cá còn là phôi và không thay đổi. Dấu hiệu carbon từ các vụ thử bom hạt nhân thập niên 1950–1960 được dùng làm mốc thời gian.
Động vật nào sống lâu nhất thế giới?
Trong động vật có xương sống, cá mập Greenland giữ kỷ lục ước tính. Nếu tính cả động vật không xương sống, con trai biển Ming sống 507 năm, và một số san hô, bọt biển được ước tính sống hàng nghìn năm.
Thịt cá mập Greenland có ăn được không?
Thịt tươi có độc vì chứa nhiều trimethylamine oxide và urê. Người Iceland xử lý bằng cách lên men và phơi khô nhiều tháng thành món hákarl có mùi amoniac rất nồng.
Sứa bất tử có thật không?
Loài sứa Turritopsis dohrnii có khả năng biến đổi ngược về giai đoạn polyp non rồi lớn lại, nên được gọi là "sứa bất tử". Tuy vậy, trong tự nhiên nó vẫn chết vì bị ăn thịt hay bệnh.
