Cá sấu nước mặn: bò sát lớn nhất còn sống và chuyện cá sấu Việt Nam

Cá sấu nước mặn (Crocodylus porosus) là loài bò sát lớn nhất còn sống: con đực trưởng thành thường dài khoảng 4–5 m, cá biệt hơn 6 m và nặng trên một tấn. Chúng sống ở cửa sông, rừng ngập mặn và ven biển từ miền đông Ấn Độ qua Đông Nam Á đến bắc nước Úc, có thể bơi ra biển khơi hàng trăm km. Ở Việt Nam, loài này từng có ở đồng bằng sông Cửu Long nhưng gần như đã biến mất trong tự nhiên.

Lớn đến mức nào

Cá sấu lớn suốt đời, chỉ chậm dần khi về già, nên những con đực sống lâu có thể đạt kích thước rất lớn. Nhưng các con số "8–10 m" trong chuyện kể gần như luôn là phóng đại; đo chính xác một con cá sấu hoang dã là việc rất khó.

Con số lực cắn trên đến từ nghiên cứu năm 2012 của Gregory Erickson và cộng sự, đo bằng thiết bị cảm biến lực trên cá sấu sống ở một trại cá sấu. Đó là lực cắn lớn nhất từng đo trực tiếp ở động vật đang sống. Điều ngược đời: cơ mở miệng của cá sấu lại rất yếu.

Chúa tể vùng nước lợ

Gọi là "nước mặn", nhưng nơi chúng sống nhiều nhất là cửa sông, đầm lầy ngập mặn, sông lớn vùng triều — nơi nước ngọt gặp nước biển. Trên lưỡi chúng có tuyến muối giúp thải bớt muối thừa, nên có thể sống lâu ngoài biển.

Năm 2010, các nhà khoa học Úc gắn thiết bị theo dõi lên cá sấu ở bang Queensland và thấy chúng không bơi miệt mài mà "cưỡi" dòng hải lưu: chờ dòng chảy thuận chiều rồi trôi theo, nằm nghỉ khi dòng ngược. Có con đi hơn 400 km trong vài tuần. Cách di chuyển này giải thích vì sao loài cá sấu này có mặt trên rất nhiều đảo từ Ấn Độ Dương đến Thái Bình Dương.

Đời sống: từ quả trứng đến kẻ săn mồi

Nhiệt độ quyết định đực hay cái

Cá sấu cái đắp tổ bằng cây cỏ mục ven sông, đẻ khoảng 40–60 trứng. Cá sấu không có nhiễm sắc thể giới tính như người: nhiệt độ trong tổ ở giai đoạn trứng phát triển sẽ quyết định con non thành đực hay cái. Nhiệt độ ở một khoảng hẹp nhất định cho nhiều con đực; nóng hơn hoặc lạnh hơn cho nhiều con cái.

Mẹ ngậm con trong miệng

Khi trứng sắp nở, con non kêu chiêm chiếp trong vỏ. Cá sấu mẹ bới tổ, có khi nhẹ nhàng cắn vỡ vỏ giúp con, rồi ngậm từng con trong miệng mang xuống nước. Cái hàm có lực cắn mạnh nhất thế giới lại có thể nâng niu một con non dài 30 cm. Dù vậy, phần lớn con non vẫn bị chim, cá lớn, kỳ đà ăn mất trong năm đầu.

Cách săn mồi

Cá sấu nước mặn là kẻ phục kích: nằm chìm chỉ để lộ mắt và lỗ mũi, chờ con mồi đến bên bờ nước uống. Chúng ăn cá, cua, chim, khỉ, lợn rừng, cả trâu. Cá sấu không nhai được; chúng nuốt sỏi đá để giúp nghiền thức ăn trong dạ dày và có thể còn để điều chỉnh độ nổi.

Cá sấu trong sử sách Việt Nam

Người Việt sống chung với cá sấu từ lâu. Đại Việt sử ký toàn thư chép một sự việc năm 1282 đời vua Trần Nhân Tông: có cá sấu đến sông Lô, vua sai Hình bộ thượng thư Nguyễn Thuyên làm văn tế ném xuống sông, cá sấu tự bỏ đi. Vua cho việc này giống chuyện Hàn Dũ đời Đường đuổi cá sấu ở Triều Châu, nên ban cho Nguyễn Thuyên đổi sang họ Hàn — đó là Hàn Thuyên, người được nhớ đến với lối thơ Nôm Hàn luật.

Câu chuyện có màu sắc thần kỳ; sử gia ghi lại như một sự kiện được triều đình ghi nhận, nhưng việc cá sấu "nghe văn mà đi" thì nên hiểu như lời kể của thời đó. Điều chắc chắn hơn: thế kỷ 13, cá sấu vẫn còn xuất hiện ở sông ngòi miền Bắc.

Ở Nam Bộ, thời khai hoang các thế kỷ 17–19, cá sấu là nỗi lo thường trực của người đi rừng, đi sông. Nhà văn Sơn Nam đã ghi lại nhiều chuyện về cá sấu, cọp trong các tác phẩm về đất phương Nam. Nhiều địa danh mang chữ "sấu" còn lại đến hôm nay.

Cá sấu ở Việt Nam hôm nay

Việt Nam có hai loài cá sấu bản địa:

• Cá sấu nước mặn (cá sấu hoa cà): từng sống ở các cửa sông và rừng ngập mặn đồng bằng sông Cửu Long, Côn Đảo. Do săn bắt và mất rừng ngập mặn, quần thể hoang dã gần như không còn.
• Cá sấu Xiêm (cá sấu nước ngọt): nhỏ hơn, sống ở sông hồ nước ngọt. Loài này được IUCN xếp hạng Cực kỳ nguy cấp. Từ đầu những năm 2000, Vườn quốc gia Cát Tiên đã thả một số cá thể cá sấu Xiêm về khu Bàu Sấu để tái lập quần thể hoang dã.

Cả hai loài đều thuộc diện được pháp luật Việt Nam quản lý, bảo vệ. Ở cấp toàn cầu, cá sấu nước mặn hiện không bị coi là bị đe doạ nhờ các quần thể lớn ở Úc và Papua New Guinea. Ở Lãnh thổ Bắc Úc, sau khi bị săn gần cạn kiệt để lấy da, loài này được bảo vệ từ đầu thập niên 1970 và đã phục hồi mạnh — một trong những câu chuyện bảo tồn thành công nhất.

An toàn: tôn trọng khoảng cách

Cá sấu nước mặn là loài nguy hiểm thật sự với con người. Ở những nơi có cá sấu như bắc Úc hay các khu bảo tồn, chính quyền khuyến cáo: tuân thủ biển cảnh báo, không bơi, không đứng sát mép nước, không cho cá sấu ăn, không cắm trại sát bờ sông. Ở trại cá sấu hay vườn thú, chỉ đứng sau rào chắn. Nếu có tai nạn, phải đưa người bị nạn đến cơ sở y tế ngay.

Góc nhìn hôm nay

Cá sấu là một trong những nhóm bò sát cổ nhất còn sống: họ hàng của chúng đã có mặt từ thời khủng long và sống sót qua cuộc tuyệt chủng 66 triệu năm trước. Nhìn một con cá sấu là nhìn một thiết kế đã thành công hàng chục triệu năm. Nhưng thiết kế ấy không chống lại được mất rừng ngập mặn và săn bắt — Việt Nam là ví dụ.

• Xem cá sấu Xiêm trong môi trường bán hoang dã: khu Bàu Sấu, Vườn quốc gia Cát Tiên (đi cùng hướng dẫn viên của vườn).
• Đọc thêm: trang của IUCN Crocodile Specialist Group; các bài về cá sấu nước mặn của Bảo tàng Úc (Australian Museum).
• Đọc lại: đoạn chép năm 1282 trong Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Trần, để thấy sử gia xưa ghi chuyện cá sấu thế nào.