Rồng Komodo: thằn lằn lớn nhất thế giới sống ở đâu, có độc không

Rồng Komodo (Varanus komodoensis) là loài thằn lằn lớn nhất còn sống, thuộc họ kỳ đà, chỉ có ở vài hòn đảo phía đông Indonesia. Con đực lớn dài khoảng 2,5–3 m, nặng thường khoảng 70–90 kg. Nó săn hươu, lợn rừng, cả trâu, và có tuyến nọc độc trong hàm — điều chỉ được xác nhận năm 2009. Loài này được xếp hạng Nguy cấp (Endangered) trong Sách Đỏ IUCN từ năm 2021.

Một con "rồng" trên năm hòn đảo

Rồng Komodo sống trên các đảo Komodo, Rinca, Flores, Gili Motang và Gili Dasami thuộc tỉnh Đông Nusa Tenggara, Indonesia. Đây là vùng đồi cỏ khô, rừng thưa, mùa khô kéo dài — khác hẳn hình dung rừng rậm nhiệt đới. Người địa phương gọi nó là ora.

Thế giới khoa học phương Tây biết đến nó khá muộn. Năm 1910, một sĩ quan Hà Lan nghe kể về "cá sấu đất" trên đảo và gửi da cùng ảnh về Java. Năm 1912, Peter Ouwens, giám đốc bảo tàng động vật học ở Buitenzorg (nay là Bogor), công bố loài mới. Báo chí phương Tây nhanh chóng gọi nó là "rồng" — một cái tên đúng gu thời đại thám hiểm, và đến giờ vẫn dùng.

Năm 1980, Indonesia lập Vườn quốc gia Komodo để bảo vệ loài này; năm 1991 vườn được UNESCO công nhận là di sản thiên nhiên thế giới.

Cơ thể của kẻ săn mồi phục kích

Lưỡi chẻ đôi của nó liên tục thè ra, thu các phân tử mùi trong không khí đưa vào cơ quan Jacobson trên vòm miệng. Nhờ vậy nó lần theo mùi xác chết từ khoảng cách rất xa. Răng dẹt, có răng cưa như lưỡi dao, quặp về phía sau, thay liên tục suốt đời.

Rồng Komodo săn bằng cách nằm im bên lối mòn, chờ hươu hay lợn rừng đi qua rồi lao ra. Nó cũng ăn xác chết bất cứ khi nào gặp. Con non sống trên cây những năm đầu đời để tránh bị chính con trưởng thành ăn thịt.

Nọc độc hay vi khuẩn: một quan niệm sai được sửa

Suốt nhiều thập kỷ, sách vở dạy rằng nước bọt rồng Komodo chứa vi khuẩn chết người; con mồi bị cắn sẽ nhiễm trùng máu và chết dần. Năm 2009, nhóm của nhà nghiên cứu Bryan Fry công bố kết quả chụp cộng hưởng từ hàm rồng Komodo: có tuyến nọc thật sự ở hàm dưới, tiết ra các chất chống đông máu, làm hạ huyết áp đột ngột.

Nghiên cứu sau đó về vi khuẩn trong miệng rồng Komodo nuôi nhốt và hoang dã cho thấy hệ vi khuẩn của chúng không khác thường như từng tưởng. Kết luận hiện nay: rồng Komodo hạ mồi bằng vết cắn sâu, mất máu và nọc độc làm máu khó đông; giả thuyết "vũ khí vi khuẩn" đã bị phần lớn giới khoa học bác bỏ.

Đẻ trứng không cần con đực

Năm 2006, các nhà khoa học xác nhận hai con rồng Komodo cái ở vườn thú Chester và vườn thú London (Anh) đã đẻ trứng nở ra con dù chưa từng tiếp xúc con đực. Hiện tượng này gọi là trinh sản (parthenogenesis). Điều thú vị: do cơ chế nhiễm sắc thể giới tính ở loài này, những con non sinh ra kiểu đó đều là con đực.

Các nhà khoa học cho rằng đây có thể là cách để một con cái lạc lên đảo hoang vẫn lập được quần thể mới. Nhưng trinh sản làm giảm đa dạng di truyền, nên các vườn thú vẫn ưu tiên ghép đôi bình thường.

Họ hàng khổng lồ đã mất ở Úc

Hoá thạch cho thấy họ kỳ đà lớn từng sống ở Úc. Năm 2009, nhà cổ sinh Scott Hocknull và cộng sự công bố hoá thạch giống rồng Komodo ở bang Queensland có tuổi khoảng 3–4 triệu năm, gợi ý loài này tiến hoá ở Úc rồi lan sang các đảo Indonesia.

Ở Úc từng có Megalania (Varanus priscus), một kỳ đà khổng lồ đã tuyệt chủng khoảng vài chục nghìn năm trước. Kích thước của nó còn nhiều tranh cãi vì hoá thạch rời rạc; các ước tính dao động từ khoảng 4,5 m đến 7 m. Rồng Komodo hôm nay có thể coi là "người anh em nhỏ" còn sót lại của dòng kỳ đà khổng lồ ấy.

Ora trong chuyện kể của người làng Komodo

Trước khi thành "rồng" trên báo chí phương Tây, con vật đã có chỗ trong chuyện kể của cư dân trên đảo. Một truyền thuyết thường được người làng Komodo kể lại nói rằng ngày xưa có một nàng công chúa sinh đôi: một đứa là người, một đứa là ora. Hai anh em lớn lên tách biệt, nhưng người dân coi ora như họ hàng của mình, nên phải tôn trọng và chia sẻ đất sống với nó.

Câu chuyện là văn hoá dân gian, không phải lời giải thích sinh học. Nhưng nó cho thấy một điều: những cộng đồng sống cạnh loài săn mồi nguy hiểm thường tìm cách "sống chung" bằng cả luật lệ lẫn chuyện kể, không chỉ bằng nỗi sợ. Các chương trình bảo tồn ngày nay ở Komodo cũng cố gắng để người dân địa phương hưởng lợi từ du lịch, để việc bảo vệ ora có thêm lý do kinh tế.

Vì sao rồng Komodo bị đe doạ

Năm 2021, IUCN nâng mức đe doạ của rồng Komodo từ Sắp nguy cấp lên Nguy cấp. Lý do chính được nêu:

• Biến đổi khí hậu: mực nước biển dâng được dự báo sẽ thu hẹp đáng kể vùng đất thấp ven biển mà chúng sống trong vài chục năm tới.
• Mất môi trường sống trên đảo Flores, nơi nằm ngoài vườn quốc gia và có nhiều làng mạc, nông trại.
• Con mồi bị săn trộm: hươu, lợn rừng bị con người săn làm rồng Komodo thiếu thức ăn.

Rồng Komodo được pháp luật Indonesia bảo vệ và nằm trong Phụ lục I của Công ước CITES, nghĩa là cấm buôn bán quốc tế vì mục đích thương mại.

Góc nhìn hôm nay

Rồng Komodo là một con "quái thú" thật, có nọc, có răng cưa, có lối săn rình rập. Nhưng câu chuyện của nó cũng là câu chuyện bảo tồn: một loài lớn sống trên vài hòn đảo nhỏ rất dễ tổn thương trước biến đổi khí hậu và con người.

• Du lịch Vườn quốc gia Komodo phải đi cùng kiểm lâm theo quy định; khách được dặn giữ khoảng cách và không cho chúng ăn. Rồng Komodo nguy hiểm thật sự với người.
• Tìm hiểu thêm: trang thông tin của Vườn quốc gia Komodo, các bài về rồng Komodo của Smithsonian's National Zoo (Washington), nơi có chương trình nhân giống loài này.
• Với trẻ: so sánh rồng Komodo với kỳ đà nước ở Việt Nam — cùng họ, cùng lưỡi chẻ, khác kích thước — để thấy "rồng" hoá ra là bà con của con vật quen thuộc.