Mực khổng lồ (Architeuthis dux) là loài mực có thật, sống ở biển sâu khắp các đại dương; con cái lớn nhất được ước dài khoảng 12–13 m tính cả hai xúc tu dài. Nó có con mắt to nhất trong giới động vật, ngang cái đĩa ăn cơm. Mãi đến năm 2004 con người mới chụp được ảnh nó còn sống trong môi trường tự nhiên, và năm 2012 mới quay được video ở biển sâu — nên trong nhiều thế kỷ, nó chỉ tồn tại trong chuyện của thuỷ thủ, trong đó có huyền thoại Kraken.
Từ Kraken đến tên khoa học
Thuỷ thủ Bắc Âu kể về Kraken, quái vật biển to như hòn đảo có thể kéo chìm tàu. Năm 1752–1753, giám mục Na Uy Erik Pontoppidan đưa Kraken vào sách lịch sử tự nhiên của mình như một sinh vật có thật. Phần thần thoại của Kraken đã có bài riêng trong mục quái thú Bắc Âu; ở đây ta theo con vật thật.
Năm 1857, nhà động vật học Đan Mạch Japetus Steenstrup nghiên cứu một chiếc mỏ mực rất lớn dạt vào bờ biển và đặt tên chi Architeuthis. Ông là người đầu tiên lập luận rằng những "quái vật biển" thuỷ thủ kể có thể là mực khổng lồ. Năm 1861, tàu chiến Pháp Alecton gặp một con mực lớn gần quần đảo Canary, cố bắt nó nhưng chỉ kéo được một phần đuôi lên boong. Sự kiện ấy được báo chí khắp châu Âu đưa tin.
Thập niên 1870, hàng loạt xác mực khổng lồ dạt vào bờ Newfoundland (Canada). Mục sư kiêm nhà tự nhiên học Moses Harvey mua được một con, đặt trong bồn tắm và chụp ảnh — một trong những bức ảnh đầu tiên về mực khổng lồ. Nhà văn Jules Verne cũng đưa trận chiến với mực khổng lồ vào tiểu thuyết Hai vạn dặm dưới đáy biển (1870).
To cỡ nào: con số thật và con số đồn
Kích thước mực khổng lồ hay bị thổi phồng vì hai lý do: xúc tu dài co giãn như dây cao su khi xác dạt bờ, và chuyện kể thì luôn "to hơn lần trước". Các nhà khoa học dựa trên hàng trăm mẫu vật đo được để đưa ra khoảng ước tính:
| Đặc điểm | Mực khổng lồ (Architeuthis) | Mực siêu khổng lồ (Mesonychoteuthis) |
|---|---|---|
| Chiều dài tối đa | khoảng 12–13 m (con cái, tính cả xúc tu) | ngắn hơn, ước khoảng 9–10 m |
| Cân nặng | thường dưới 300 kg | nặng hơn; mẫu lớn nhất đo được khoảng 495 kg |
| Mắt | khoảng 25–27 cm | tương đương, có thể lớn hơn chút |
| Vũ khí | giác hút có vòng răng sừng | móc xoay trên giác hút ở xúc tu |
| Phân bố | khắp các đại dương | Nam Đại Dương quanh châu Nam Cực |
Mực siêu khổng lồ (colossal squid) là một loài khác hẳn, sống ở vùng nước lạnh quanh Nam Cực. Mẫu nặng khoảng 495 kg bắt được năm 2007 hiện được giữ tại bảo tàng Te Papa ở New Zealand. Năm 2025, các nhà khoa học lần đầu tiên quay được video một con mực siêu khổng lồ non còn sống trong tự nhiên — chỉ dài khoảng 30 cm.
Cơ thể của một sinh vật biển sâu
Mắt to bằng cái đĩa
Mắt khổng lồ không phải để nhìn con mồi nhỏ. Các nhà nghiên cứu cho rằng nó giúp mực khổng lồ phát hiện từ xa những đốm sáng sinh học bị khuấy lên khi một con cá nhà táng lao tới — tức là để nhìn thấy kẻ săn mình kịp thời mà né.
Máu xanh, ba trái tim
Giống các loài mực khác, mực khổng lồ có máu màu xanh lam vì chứa hemocyanin (gốc đồng) thay vì hemoglobin (gốc sắt). Nó có ba tim: hai tim bơm máu qua mang, một tim bơm đi khắp cơ thể. Não có hình vành khuyên bao quanh thực quản, nên thức ăn phải được mỏ cắt thật nhỏ, kẻo nuốt miếng to sẽ đè vào não.
Cơ thể nổi nhờ amoniac
Mô của mực khổng lồ chứa nhiều ion amoni, nhẹ hơn nước biển, giúp nó lơ lửng trong nước mà không tốn sức. Đó cũng là lý do thịt mực khổng lồ có vị đắng khó ăn.
Cuộc đối đầu với cá nhà táng
Kẻ thù chính của mực khổng lồ là cá nhà táng, loài cá voi có răng lặn sâu hàng nghìn mét để săn mực. Trong dạ dày cá nhà táng, người ta tìm thấy hàng nghìn chiếc mỏ mực không tiêu hoá được. Trên da cá nhà táng thường có những vết sẹo tròn do giác hút của mực để lại.
Hình ảnh "cuộc chiến của hai người khổng lồ dưới biển sâu" rất phổ biến, nhưng chưa ai quay được cảnh đó. Những gì ta có là dấu vết: mỏ mực trong bụng và sẹo trên da. Có lẽ phần lớn các cuộc gặp kết thúc nhanh, với phần thắng nghiêng về cá voi.
Lần đầu thấy nó còn sống
- 2004: Tsunemi Kubodera (Bảo tàng Khoa học Quốc gia Nhật Bản) và Kyoichi Mori thả máy ảnh tự động có mồi ở độ sâu khoảng 900 m gần quần đảo Ogasawara, chụp được loạt ảnh đầu tiên một con mực khổng lồ sống trong tự nhiên.
- 2012: một đoàn thám hiểm gồm Kubodera, nhà sinh học biển Edith Widder và Steve O'Shea quay được video mực khổng lồ ở biển sâu gần Ogasawara, phát sóng đầu năm 2013. Bí quyết của Widder là một mồi phát sáng bắt chước sứa kêu cứu — không đèn trắng chói làm mực sợ.
- 2019: Widder và cộng sự quay được mực khổng lồ ở Vịnh Mexico bằng cùng loại thiết bị.
Điều đáng nói: một con vật dài hơn chiếc xe buýt mà mất đến thế kỷ 21 mới quay được video. Biển sâu là nơi con người biết ít hơn cả bề mặt Mặt Trăng.
Mực khổng lồ ở biển Việt Nam?
Biển Đông có vùng nước sâu nhiều nghìn mét, và mực khổng lồ phân bố khắp các đại dương, nên về lý thuyết nó có thể có mặt. Tuy nhiên, đến nay chưa có ghi nhận khoa học nào nổi tiếng về mực khổng lồ ở vùng biển Việt Nam. Thỉnh thoảng báo chí đưa tin ngư dân bắt được "mực khổng lồ" nặng vài chục kg; đó thường là những loài mực lớn khác, không phải Architeuthis.
Góc nhìn hôm nay
Mực khổng lồ là ví dụ đẹp về việc huyền thoại và khoa học gặp nhau: thuỷ thủ đã thấy một thứ có thật, rồi kể nó to hơn, đáng sợ hơn. Khoa học không phủ nhận lời kể mà đi tìm con vật, đo nó, và trả lại cho nó kích thước thật — vẫn đủ kỳ vĩ.
- Xem mẫu thật: Natural History Museum (London) có một con mực khổng lồ dài 8,62 m tên "Archie" ngâm trong bể; Te Papa (Wellington) có mẫu mực siêu khổng lồ.
- Xem video: các đoạn phim của Edith Widder và Viện Hải dương học Schmidt về mực khổng lồ, mực siêu khổng lồ được công bố công khai.
- Đọc thêm: sách The Search for the Giant Squid của Richard Ellis; trang giới thiệu của Smithsonian Ocean.
Câu hỏi thường gặp
Kraken có thật không?
Kraken trong truyền thuyết, to như hòn đảo và kéo chìm tàu, là hư cấu. Nhưng nhiều nhà khoa học tin rằng chuyện Kraken bắt nguồn từ những lần thuỷ thủ gặp mực khổng lồ có thật, dài tới khoảng 12–13 m.
Mực khổng lồ dài bao nhiêu mét?
Con cái lớn nhất được ước dài khoảng 12–13 m tính cả hai xúc tu dài, con đực nhỏ hơn. Những con số 18–20 m thường là phóng đại do xúc tu bị kéo giãn khi đo xác.
Mực khổng lồ và mực siêu khổng lồ khác nhau thế nào?
Mực khổng lồ (Architeuthis) dài hơn, sống khắp các đại dương. Mực siêu khổng lồ (Mesonychoteuthis) ngắn hơn nhưng nặng hơn, mẫu lớn nhất khoảng 495 kg, có móc xoay trên xúc tu và chỉ sống ở vùng nước lạnh quanh Nam Cực.
Ai săn mực khổng lồ?
Kẻ thù chính là cá nhà táng. Dạ dày cá nhà táng chứa nhiều mỏ mực, và da của chúng thường có sẹo tròn do giác hút để lại.
Mực khổng lồ được quay video lần đầu khi nào?
Ảnh đầu tiên chụp mực khổng lồ sống trong tự nhiên có từ năm 2004 gần quần đảo Ogasawara (Nhật Bản). Video ở biển sâu được quay năm 2012 và công bố đầu năm 2013.
