Cá Ông là gì: tục thờ cá voi của ngư dân miền biển Việt Nam

Cá Ông là cách ngư dân miền biển Việt Nam gọi tôn kính con cá voi, vị thần mà họ tin đã nhiều lần cứu người gặp nạn trên biển. Tục thờ cá Ông trải dài các làng biển từ miền Trung vào Nam Bộ, có lăng thờ, có lễ hội Cầu Ngư, Nghinh Ông, và có nghi lễ chôn cất "Ông lụy" khi cá voi chết dạt vào bờ. Các vua Nguyễn từng ban sắc phong cho thần cá Ông, đưa tín ngưỡng dân gian này vào hàng thần được triều đình công nhận.

Vì sao ngư dân thờ cá voi

Với người đi biển bằng thuyền nhỏ, gặp bão là cận kề cái chết. Ngư dân kể với nhau nhiều chuyện cá voi xuất hiện giữa sóng gió, nâng đỡ thuyền hoặc đưa người trôi dạt vào bờ. Những lời kể ấy, truyền từ đời này sang đời khác, làm nên niềm tin rằng cá voi là thần hộ mệnh của người đi biển.

Các nhà nghiên cứu văn hoá biển cho rằng tục thờ cá Ông của người Việt ở miền Trung và Nam Bộ có thể chịu ảnh hưởng từ tín ngưỡng của cư dân ven biển trước đó, trong đó có người Chăm, rồi được người Việt tiếp nhận và phát triển khi vào sinh sống vùng đất này. Mức độ ảnh hưởng cụ thể vẫn là chuyện còn được bàn.

Đáng chú ý là ở miền Bắc, tục thờ cá voi không phổ biến như miền Trung và Nam. Có thể vì vùng biển phía nam có nhiều cá voi qua lại hơn, và nghề đánh bắt xa bờ phát triển mạnh hơn.

Truyền thuyết về cá Ông

Truyền thuyết quen thuộc nhất kể rằng Phật Bà Quan Âm thương người đi biển gặp nạn, xé chiếc áo cà sa thành nhiều mảnh thả xuống biển. Mỗi mảnh hoá thành một con cá voi, có nhiệm vụ cứu giúp ngư dân. Vì thế cá voi được coi là sứ giả của Phật, mang lòng từ bi.

Lại có truyền thuyết kể cá Ông vốn là một vị thần dưới thuỷ cung, được giao giữ biển. Mỗi làng biển có thể kể thêm chuyện riêng về một lần "Ông" cứu thuyền làng mình, gắn với một ngày giỗ, một ngôi lăng cụ thể.

Đây là truyền thuyết và lời kể dân gian. Về khoa học, chưa có nghiên cứu nào xác nhận cá voi chủ động cứu người theo cách truyền thuyết tả; một số con vật lớn có thể đẩy vật trôi nổi trên mặt nước, và con người dễ ghi nhớ những lần may mắn hơn những lần không.

Sắc phong của các vua Nguyễn

Thời Nguyễn, thần cá Ông được nhiều lần ban sắc phong. Danh hiệu thường được các lăng thờ ghi và nhắc đến là "Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần" — đại ý là vị thần thượng đẳng thuộc loài lớn ở biển Nam. Nhiều lăng ở miền Trung và Nam Bộ còn giữ các đạo sắc phong này như báu vật.

Một số giai thoại kể rằng chúa Nguyễn hoặc vua Gia Long, trong những năm bôn ba trên biển, từng được cá voi cứu, nên về sau triều Nguyễn mới đặc biệt tôn vinh cá Ông. Đây là giai thoại, không có ghi chép chắc chắn trong chính sử.

Lăng Ông và nghi lễ "Ông lụy"

Khi cá voi chết và dạt vào bờ, ngư dân gọi là "Ông lụy". Đây là sự kiện lớn của cả làng biển. Theo tục lệ ở nhiều nơi:

1. Người đầu tiên nhìn thấy xác cá voi được coi là "trưởng nam", tức như con trưởng của Ông.
2. Người trưởng nam chịu tang, mặc đồ tang và lo lễ như lo cho cha mẹ.
3. Làng tổ chức lễ tang và chôn cất trang trọng gần lăng.
4. Sau một thời gian, thường khoảng ba năm, làng làm lễ cải táng, lấy xương đưa vào thờ trong lăng.

Lăng thờ cá Ông thường gọi là lăng Ông, dinh Ông, hay vạn — "vạn" là đơn vị tổ chức nghề cá của làng biển xưa.

Vạn Thuỷ Tú ở Phan Thiết

Lăng Ông Nam Hải ở Vạn Thuỷ Tú, Phan Thiết (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) là một trong những nơi thờ cá Ông lâu đời và nổi tiếng nhất, có từ thế kỷ 18. Lăng lưu giữ hơn một trăm bộ xương cá voi, trong đó có một bộ dài khoảng 22 mét thường được giới thiệu là bộ xương cá voi lớn nhất được lưu giữ ở Việt Nam. Đây là di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia, mở cửa cho khách tham quan.

Lễ hội Cầu Ngư và Nghinh Ông

Hát bả trạo là loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc trong lễ Cầu Ngư: một nhóm người cầm mái chèo, vừa hát vừa diễn cảnh chèo thuyền, vượt sóng, đưa tiễn Ông. Lời hát kể về nghề biển, về ơn Ông, về nỗi gian nan của người đi biển.

Cá voi thật: thú biển, không phải cá

Dù gọi là "cá Ông", cá voi không phải là cá. Chúng là động vật có vú: thở bằng phổi, phải ngoi lên mặt nước để thở, đẻ con và nuôi con bằng sữa. Cá voi chia làm hai nhóm lớn: cá voi tấm sừng hàm (lọc thức ăn qua những tấm sừng trong miệng, như cá voi xanh, cá voi lưng gù) và cá voi có răng (như cá nhà táng, cá heo).

Ở vùng biển Việt Nam, các nghiên cứu đã ghi nhận nhiều loài cá voi và cá heo. Xác cá voi dạt vào bờ là hiện tượng có thật và còn xảy ra đến nay; nguyên nhân có thể là bệnh, tuổi già, va chạm tàu thuyền, mắc lưới hoặc nuốt phải rác nhựa.

Nhiều loài cá voi và cá heo được pháp luật Việt Nam và các công ước quốc tế bảo vệ. Gặp cá voi hay cá heo mắc cạn, còn sống hay đã chết, hãy báo ngay cho chính quyền địa phương, bộ đội biên phòng hoặc cơ quan bảo tồn, không tự ý kéo, xẻ thịt hay lấy xương.

Góc nhìn hôm nay

Tục thờ cá Ông là một trong những nét đẹp nhất của văn hoá biển Việt Nam: lòng biết ơn với thiên nhiên, tình làng nghĩa xóm khi lo tang cho Ông, và nghệ thuật dân gian như hát bả trạo. Ngày nay, tục ấy có thêm một ý nghĩa mới: những làng biển đã kính trọng cá voi hàng trăm năm có thể là người bảo vệ cá voi tốt nhất.

• Thăm Vạn Thuỷ Tú ở Phan Thiết để xem bộ xương cá voi lớn và các sắc phong.
• Dự lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ vào giữa tháng 8 âm lịch, hoặc lễ Cầu Ngư ở một làng biển miền Trung.
• Cùng con tìm hiểu các loài cá voi qua tư liệu của các viện hải dương học, và nói chuyện về rác nhựa trên biển — một mối nguy thật với "Ông" hôm nay.