Cá voi xanh: động vật lớn nhất từng sống trên Trái Đất nặng bao nhiêu

Cá voi xanh (Balaenoptera musculus) là động vật lớn nhất từng được biết trên Trái Đất: dài tới khoảng 30 m, nặng ước tính tới khoảng 150–190 tấn ở những cá thể lớn nhất — nặng hơn mọi loài khủng long đã biết. Con vật khổng lồ này lại sống nhờ ăn những con nhuyễn thể (krill) dài vài centimet. Bị săn gần tuyệt diệt trong thế kỷ 20, cá voi xanh được bảo vệ toàn cầu từ năm 1966 và hiện xếp hạng Nguy cấp.

Lớn đến mức nào

Cá voi xanh dài nhất được đo đạc tin cậy là những con cái ở Nam Đại Dương đầu thế kỷ 20, dài khoảng 29–30 m. Cân nặng thì khó hơn nhiều: không có chiếc cân nào cho một con vật như vậy, nên các con số đến từ việc cắt xác ở trạm săn cá voi và cộng từng phần lại, hoặc ước tính từ chiều dài.

Năm 2023, các nhà khoa học công bố hoá thạch một loài cá voi cổ ở Peru tên Perucetus colossus, ban đầu ước tính có thể nặng ngang hoặc hơn cá voi xanh. Các phân tích sau đó đã hạ con số này xuống đáng kể. Tính đến nay, cá voi xanh vẫn giữ vị trí động vật nặng nhất từng được biết.

Vì sao lớn được như vậy

Trên cạn, kích thước bị giới hạn bởi sức chịu của xương chân. Dưới nước, sức đẩy của nước nâng đỡ cơ thể, nên giới hạn đó gần như biến mất. Nhưng lớn còn cần đủ thức ăn. Các nghiên cứu gần đây cho thấy cá voi tấm sừng chỉ trở nên thật khổng lồ trong vài triệu năm gần đây, khi khí hậu lạnh đi và gió mùa đẩy nước giàu dinh dưỡng lên mặt biển, tạo ra những đám krill dày đặc theo mùa. Một con vật biết đi đường dài từ đám mồi này sang đám mồi khác thì càng to càng có lợi.

Ăn những con vật nhỏ nhất

Cá voi xanh không có răng. Trong miệng nó có hàng trăm tấm sừng hàm (tấm sừng) mọc từ hàm trên như những chiếc lược. Cách ăn gọi là "đớp lao": cá voi lao vào đám krill, há miệng, cổ họng có nếp gấp phồng lên như một chiếc túi khổng lồ chứa lượng nước có thể nặng ngang chính cơ thể nó. Rồi nó khép miệng, dùng lưỡi ép nước ra qua tấm sừng, giữ lại krill.

Năm 2021, một nghiên cứu theo dõi cá voi bằng thiết bị gắn trên lưng và đo đám krill bằng sóng âm ước tính cá voi xanh ở đông bắc Thái Bình Dương có thể ăn khoảng 16 tấn krill mỗi ngày trong mùa kiếm ăn. Phần lớn năng lượng được tích trữ thành mỡ để dùng cho những tháng di cư, sinh sản ít ăn.

Phân của cá voi giàu sắt và nitơ, nổi trên mặt nước và nuôi các vi tảo — thức ăn của chính krill. Các nhà khoa học gọi đây là "máy bơm cá voi": cá voi giúp biển giàu dinh dưỡng hơn chứ không chỉ lấy đi.

Tiếng kêu đi xa hàng trăm km

Cá voi xanh phát ra những âm thanh tần số rất thấp, phần lớn dưới ngưỡng nghe của tai người. Đây là một trong những âm thanh to nhất do động vật tạo ra. Trong nước, âm tần số thấp truyền rất xa, nên các nhà khoa học tin rằng chúng có thể liên lạc với nhau qua khoảng cách hàng trăm km. Mỗi quần thể ở mỗi đại dương có kiểu tiếng kêu riêng, đủ để các nhà nghiên cứu nhận ra "giọng vùng miền" qua thiết bị thu âm dưới biển.

Thế kỷ săn cá voi

Trước thế kỷ 19, cá voi xanh quá nhanh, quá to, và chìm khi chết, nên thợ săn bằng thuyền chèo không bắt được. Mọi thứ thay đổi khi người Na Uy Svend Foyn hoàn thiện súng bắn lao có đầu nổ vào thập niên 1860, rồi tàu chạy hơi nước và kỹ thuật bơm khí giữ xác nổi ra đời.

• Đầu thế kỷ 20: các trạm săn cá voi mọc lên ở đảo South Georgia và khắp Nam Đại Dương.
• Thập niên 1920–1930: tàu chế biến cỡ lớn cho phép xẻ cá voi ngay giữa biển, sản lượng tăng vọt.
• Cả thế kỷ 20: ước tính khoảng 360.000 cá voi xanh bị giết chỉ riêng ở Nam bán cầu.
• 1966: Uỷ ban Săn bắt Cá voi Quốc tế cấm săn cá voi xanh.
• 1986: lệnh tạm ngừng săn cá voi thương mại có hiệu lực.

Quần thể cá voi xanh Nam Cực từng giảm xuống còn một phần rất nhỏ so với trước khi bị săn. Nhiều quần thể đang phục hồi chậm; vì cá voi xanh sinh sản chậm (khoảng hai đến ba năm một con), sự phục hồi sẽ mất nhiều thập kỷ nữa. Ngày nay mối đe doạ chính là va chạm với tàu biển, tiếng ồn dưới nước, vướng ngư cụ và biến đổi khí hậu ảnh hưởng tới krill.

Cá voi trong văn hoá biển Việt Nam

Ngư dân Việt Nam từ miền Trung vào Nam có tục thờ cá voi, gọi tôn kính là "cá Ông" — tục này đã có bài riêng trong mục linh vật Việt Nam. Ở đây chỉ nói thêm một điều: cá voi xanh chủ yếu sống ở vùng nước sâu, xa bờ, và ghi nhận khoa học về loài này ở vùng biển nước ta rất hiếm; những con cá voi ngư dân thường gặp ven bờ phần lớn là các loài nhỏ hơn.

Góc nhìn hôm nay

Cá voi xanh là "quái thú" theo nghĩa thuần tuý nhất: không có huyền thoại nào cần thêm vào, kích thước thật đã vượt mọi tưởng tượng. Và câu chuyện của nó cho thấy con người có thể đẩy cả con vật lớn nhất Trái Đất tới bờ vực chỉ trong vài chục năm, nhưng cũng có thể dừng lại.

• Xem bộ xương: bộ xương cá voi xanh dài khoảng 25 m tên "Hope" treo giữa sảnh Hintze Hall của Natural History Museum (London) từ năm 2017. Con cá voi này mắc cạn ở Ireland năm 1891.
• Nghe tiếng kêu: các bản thu âm cá voi xanh của Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) được công bố công khai, có bản đã tăng tốc để tai người nghe được.
• Đọc thêm: các trang về cá voi xanh của WWF và Smithsonian Ocean; sách Spying on Whales của nhà cổ sinh Nick Pyenson kể vì sao cá voi trở nên khổng lồ.