Chim sấm Thunderbird trong truyền thống bản địa Bắc Mỹ

Chim sấm (Thunderbird) là sinh vật siêu nhiên trong truyền thống của nhiều dân tộc bản địa Bắc Mỹ: một con chim khổng lồ mà mỗi lần vỗ cánh là sấm rền, mỗi lần chớp mắt là sét loé. Hình tượng này có mặt ở rất nhiều vùng — bờ biển Tây Bắc Thái Bình Dương, Đại Bình nguyên, vùng Ngũ Đại Hồ — nhưng mỗi dân tộc kể một cách, gọi một tên. Ở bờ biển Tây Bắc, chim sấm thường đứng trên đỉnh cột totem, sải cánh rộng, và có truyện kể nó vồ cả cá voi lên trời.

Không phải một truyền thuyết, mà là nhiều truyền thống

Điều đầu tiên cần nói: "Thunderbird" là cách gọi tiếng Anh gom chung các hình tượng tương tự của nhiều dân tộc khác nhau. Bắc Mỹ có hàng trăm dân tộc bản địa, ngôn ngữ và tín ngưỡng rất khác nhau. Gộp tất cả thành "truyền thuyết người Da đỏ" là cách nhìn cũ, thiếu chính xác. Ngày nay, ở Canada người ta dùng cụm "First Nations" (các dân tộc đầu tiên), ở Mỹ thường dùng "Native American" hoặc tên riêng của từng dân tộc.

Chim sấm ở bờ biển Tây Bắc

Dọc bờ biển nay thuộc tỉnh British Columbia (Canada) và bang Washington (Mỹ), các dân tộc sống bằng biển: cá hồi, cá voi, rừng tuyết tùng đỏ. Trong truyện kể của nhiều dân tộc ở đây, chim sấm sống trên núi cao, khi đói thì bay ra biển vồ cá voi mang về tổ — tiếng cánh vỗ là sấm, và sét là con rắn lửa mà nó mang theo dưới cánh làm vũ khí (theo một số truyền thống, như của người Nuu-chah-nulth).

Cột totem và mặt nạ

Chim sấm thường được tạc ở đỉnh cột totem, cánh dang rộng, mỏ cong, đôi khi có "sừng" xoắn trên đầu. Cần biết: cột totem không phải tượng thờ thần. Nó là một hình thức ghi lại phả hệ, quyền lợi, lịch sử và câu chuyện của một gia đình, dòng tộc; mỗi hình trên cột gắn với một câu chuyện mà gia đình ấy có quyền kể.

Trong lễ potlatch — đại lễ tặng quà, khẳng định vị thế dòng tộc của các dân tộc bờ biển Tây Bắc — người múa đeo những mặt nạ chim sấm lớn, có khi là mặt nạ biến hình: kéo dây là mặt nạ mở ra, hiện một gương mặt khác bên trong. Từ năm 1884 đến 1951, chính quyền Canada từng cấm lễ potlatch; nhiều mặt nạ, đồ lễ bị tịch thu, và các cộng đồng đã đấu tranh nhiều năm để đòi lại.

Chim sấm và động đất năm 1700

Một ví dụ nổi tiếng về chỗ gặp nhau giữa truyền thống bản địa và khoa học là trận động đất Cascadia ngày 26 tháng 1 năm 1700.

Đới hút chìm Cascadia chạy dọc bờ biển từ đảo Vancouver xuống bắc California. Các nhà địa chất tìm thấy dấu vết: rừng ven biển chết hàng loạt do đất lún, lớp cát sóng thần trong trầm tích. Còn ở Nhật Bản, các ghi chép thời Edo nói về một trận sóng thần ập vào bờ biển ngày 27–28 tháng 1 năm 1700 mà không có động đất nào được cảm nhận ở Nhật — một "sóng thần mồ côi". Ghép các dữ liệu, các nhà khoa học xác định một trận động đất cực lớn (ước tính khoảng 8,7–9,2 độ) đã xảy ra ở Cascadia vào tối 26/1/1700.

Truyền thống truyền miệng của nhiều dân tộc trong vùng cũng có những câu chuyện về một trận rung chuyển lớn, nước biển tràn vào làng — một số câu chuyện mô tả đó là cuộc chiến giữa chim sấm và cá voi làm đất rung, biển dâng. Nhà địa chấn học Ruth Ludwin và các cộng sự đã nghiên cứu những truyện kể này như một nguồn ghi nhớ về thảm hoạ. Đây là một cách diễn giải được nhiều người quan tâm; không phải mọi truyện chim sấm – cá voi đều là "ghi chép động đất".

Bài học: truyền thống truyền miệng có thể giữ ký ức về sự kiện thật qua hàng trăm năm — nhưng đọc nó cần sự tôn trọng và cẩn thận, không ép nó thành tài liệu khoa học.

Chim sấm ở Đại Bình nguyên và Ngũ Đại Hồ

Wakinyan của người Lakota

Trong tín ngưỡng Lakota, Wakinyan là những thực thể sấm sét sống ở phương tây, mang theo bão. Chúng vừa đáng sợ vừa cần thiết: mưa từ những cơn giông nuôi đồng cỏ, nuôi đàn bò bison. Người có giấc mơ, linh ảnh về chim sấm có những vai trò đặc biệt trong cộng đồng theo truyền thống — các chi tiết tín ngưỡng này thuộc về cộng đồng, người ngoài nên tìm hiểu qua nguồn do chính người Lakota chia sẻ.

Animikii và thuỷ quái dưới hồ

Người Ojibwe (Anishinaabe) quanh Ngũ Đại Hồ kể về animikii — chim sấm của bầu trời — và đối thủ của chúng là Mishipeshu, "báo nước lớn", một thuỷ quái có sừng, đuôi dài, sống dưới đáy hồ, gây sóng dữ và lật thuyền. Thế giới được hình dung có tầng trên (bầu trời) và tầng dưới (nước), và cuộc giằng co giữa hai bên giữ cho thế giới cân bằng. Ở bờ hồ Superior (Ontario, Canada), bãi đá Agawa có những hình vẽ đỏ trên vách đá, trong đó có hình Mishipeshu, thuộc Công viên tỉnh Lake Superior.

Chim sấm và lời đồn "sinh vật bí ẩn"

Ở Mỹ có nhiều lời đồn về "chim sấm có thật" — chim khổng lồ cắp trẻ con, hay một bức ảnh thế kỷ 19 chụp người đứng cạnh con chim khổng lồ bị bắn hạ. Cần nói rõ: chưa có bằng chứng khoa học nào được công nhận cho thấy có loài chim khổng lồ như vậy ở Bắc Mỹ hiện nay. Bức "ảnh chim sấm" nổi tiếng được nhiều người kể là đã thấy, nhưng chưa ai đưa ra được bản gốc. Những vụ chim lớn quắp vật nuôi thường là đại bàng vàng hoặc đại bàng đầu trắng — vốn chỉ mang được con mồi nhỏ.

Có người còn gắn chim sấm với hoá thạch các loài chim săn mồi lớn đã tuyệt chủng (như nhóm teratorn ở châu Mỹ, có loài sải cánh tới vài mét). Đây là suy đoán thú vị nhưng chưa có cơ sở cho thấy truyền thống chim sấm bắt nguồn từ đó.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu cho đúng và tôn trọng

Hình chim sấm hay bị in lên áo, logo, đồ lưu niệm mà không ai hỏi ý nghĩa thiêng của nó với các cộng đồng bản địa. Một vài nguyên tắc khi tìm hiểu:

• Gọi đúng tên dân tộc: thay vì "truyền thuyết thổ dân", nói "theo truyền thống người Kwakwaka'wakw", "người Ojibwe"…
• Ưu tiên nguồn từ chính cộng đồng: nhiều bảo tàng hiện hợp tác với các dân tộc để trưng bày, như Bảo tàng Nhân học của Đại học British Columbia (Vancouver) với bộ sưu tập cột totem, mặt nạ lớn; Bảo tàng Royal BC (Victoria); Bảo tàng Quốc gia về Người Mỹ bản địa của Smithsonian (Washington D.C.).
• Không phải chuyện nào cũng để kể tự do: một số câu chuyện, bài ca, hình ảnh thuộc quyền của gia đình, dòng tộc cụ thể.
• Nhìn chim sấm cạnh các chim thần khác: Garuda của Ấn Độ, chim Roc của Ả Rập, chim Lạc trên trống đồng Đông Sơn — các nền văn hoá đều thấy ở loài chim lớn một sức mạnh của bầu trời.