Dokkaebi (도깨비) là yêu tinh trong văn hoá dân gian Hàn Quốc: tinh nghịch, ham vui, mê vật tay đôi, thích món thạch kiều mạch, có cây gậy thần gõ ra vàng bạc và chiếc mũ đội vào là tàng hình. Khác với ma — hồn người chết — dokkaebi thường được kể là sinh ra từ đồ vật cũ như cây chổi, cái chày, tấm phên bị bỏ đi. Dokkaebi không hẳn ác: chúng trêu chọc người, nhưng thưởng cho người tốt, phạt kẻ tham — giống một tấm gương phản chiếu tính cách con người.
Dokkaebi không phải ma, cũng không phải quỷ
Người Hàn phân biệt dokkaebi với gwisin (귀신) — hồn ma người chết còn oán hận. Dokkaebi không phải người chết, mà là một loại tinh linh sinh ra từ đồ vật hoặc nơi chốn. Lời kể phổ biến: một cây chổi cũ (theo nhiều lời kể là có dính máu người) bị vứt ra góc vườn, lâu ngày hoá dokkaebi. Có khi là chày giã gạo, cái gáo, cái sàng. Nếu đêm gặp dokkaebi đánh vật, sáng ra chỉ thấy một cây chổi cũ dựng ở gốc cây — đó là kết thúc kinh điển của nhiều truyện.
Điều này làm dokkaebi gần với tsukumogami của Nhật (đồ vật lâu năm thành tinh) hơn là với oni (quỷ sừng). Đây là một điểm quan trọng, vì hình ảnh dokkaebi hiện đại lại rất hay bị vẽ giống oni — chuyện này sẽ nói ở dưới.
Dokkaebi trong truyện dân gian
Gậy thần và mũ tàng hình
- Dokkaebi bangmangi (gậy dokkaebi): gõ xuống đất và đọc "vàng ra, bạc ra" thì vàng bạc hiện ra. Trong tiếng Hàn hôm nay, "gậy dokkaebi" còn được dùng vui để chỉ thứ gì đó "gõ đâu ra đó".
- Dokkaebi gamtu (mũ dokkaebi): đội vào thì tàng hình. Có truyện kể người lấy được mũ đi ăn trộm khắp chợ, đến khi mũ thủng một lỗ, được vá bằng chỉ đỏ, thì mảnh vá đỏ hiện ra lơ lửng và anh ta bị bắt — một cái kết vừa buồn cười vừa răn tham.
Ông lão có cục bướu
Truyện nổi tiếng nhất là Hokbu yeonggam (Ông lão có cục bướu). Một ông lão hiền có cục bướu ở má, lạc vào căn nhà hoang ban đêm, cất tiếng hát. Bầy dokkaebi kéo đến, mê giọng hát, hỏi ông hát hay vì đâu. Ông đùa: vì có cục bướu này. Dokkaebi liền lấy cục bướu đi, đổi cho ông vàng bạc. Một ông lão tham lam hàng xóm cũng có bướu, bắt chước đến hát, nhưng bị dokkaebi phát hiện nói dối — chúng gắn thêm cho ông cục bướu thứ hai.
Truyện này có anh em gần gũi ở Nhật là Kobutori jiisan, nơi kẻ lấy bướu là oni hoặc tengu. Hai truyện liên quan thế nào, ai ảnh hưởng ai, là vấn đề các nhà nghiên cứu văn học dân gian vẫn bàn — có ý kiến cho rằng bản Hàn được định hình lại dưới ảnh hưởng của sách giáo khoa thời thuộc địa đầu thế kỷ 20.
Vật tay đôi với dokkaebi
Dokkaebi rất mê ssireum — môn đấu vật truyền thống Hàn Quốc. Truyện kể người đi đêm bị dokkaebi chặn đường đòi vật. Mẹo của người khôn: đẩy về phía bên phải (hoặc móc chân trái — tuỳ dị bản), vì dokkaebi được tin là "yếu chân trái". Thắng xong, sáng ra thấy mình đang ôm một cây chổi cũ.
Mê thạch kiều mạch và lửa dokkaebi
Người ta tin dokkaebi thích memil-muk (thạch kiều mạch), nên ở một số vùng, ngư dân từng có tục dâng thạch kiều mạch để cầu dokkaebi đưa cá vào lưới — dokkaebi ở vùng biển được coi như thần ban cá. Còn những đốm sáng lập loè ngoài đồng, ven biển ban đêm được gọi là dokkaebi-bul (lửa dokkaebi), tương tự "ma trơi" của người Việt.
Dokkaebi trông như thế nào?
Đây là câu hỏi thú vị nhất, và cũng gây tranh cãi nhất. Trong các văn bản truyền thống, dokkaebi ít khi được tả rõ hình dạng. Có lời kể nói nó là một người đàn ông to lớn, có lông lá; có khi chỉ là cái bóng, tiếng cười trong đêm; có khi chỉ có một chân.
Ngói mặt quỷ — có phải dokkaebi?
Thời Tam Quốc và Silla thống nhất (khoảng thế kỷ 7–9), người Hàn làm những viên ngói trang trí đắp hình một gương mặt dữ tợn, mắt lồi, răng nanh, gọi là gwimyeonwa (ngói mặt quỷ). Dân gian hay gọi là "ngói dokkaebi". Nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình mặt này thực ra gần với hình mặt thú bảo vệ có gốc từ nghệ thuật Trung Hoa, không chắc là dokkaebi theo nghĩa truyện kể.
Sừng và gậy gai: dấu vết của oni Nhật Bản
Hình ảnh dokkaebi phổ biến trong sách thiếu nhi thế kỷ 20 — sừng trên đầu, khố da hổ, gậy sắt có gai — rất giống oni của Nhật. Nhiều nhà nghiên cứu Hàn Quốc cho rằng hình ảnh này du nhập qua sách giáo khoa và tranh minh hoạ thời Hàn Quốc bị Nhật Bản cai trị (1910–1945), khi truyện "ông lão có cục bướu" được đưa vào sách học với tranh vẽ quỷ kiểu oni. Từ cuối thế kỷ 20, đã có những nỗ lực tìm lại một hình ảnh dokkaebi "riêng của Hàn" — ví dụ dựa trên ngói mặt quỷ cổ, hoặc vẽ dokkaebi như người khổng lồ lông lá vui tính.
| Đặc điểm | Dokkaebi (Hàn) | Oni (Nhật) | Tsukumogami (Nhật) |
|---|---|---|---|
| Nguồn gốc | Đồ vật cũ hoá tinh | Thế lực tà, quỷ địa ngục | Đồ vật lâu năm có linh |
| Tính cách | Tinh nghịch, ham vui, thưởng phạt rõ ràng | Phần lớn hung dữ | Tinh nghịch hoặc oán giận |
| Đồ vật đặc trưng | Gậy ra vàng, mũ tàng hình | Gậy sắt có gai | Chính là đồ vật |
| Hình dáng truyền thống | Ít được tả rõ | Sừng, da đỏ/xanh, khố hổ | Đồ vật mọc tay chân, mắt |
Dokkaebi trong đời sống Hàn Quốc hiện đại
- Chợ dokkaebi (dokkaebi sijang): tên gọi các chợ đồ cũ, chợ trời — nơi thứ gì cũng xuất hiện rồi biến mất như có dokkaebi. Ở Seoul, khu chợ đồ cũ quanh Hwanghak-dong từng nổi tiếng với tên này.
- Phim truyền hình: bộ phim Guardian: The Lonely and Great God (2016–2017, đài tvN), tên tiếng Hàn là Dokkaebi, kể về một dokkaebi bất tử. Phim rất nổi tiếng ở châu Á, kể cả Việt Nam, và làm từ "dokkaebi" quen thuộc với khán giả quốc tế. Dokkaebi trong phim là sáng tạo hiện đại, khác xa dokkaebi dân gian.
- Linh vật: nhiều sự kiện, sản phẩm văn hoá Hàn dùng dokkaebi làm biểu tượng vui nhộn, phần lớn đã bỏ sừng kiểu oni.
Góc nhìn hôm nay
Dokkaebi là bài học hay về chuyện một yêu quái có thể bị đổi diện mạo do lịch sử, và một nền văn hoá có thể cố gắng tìm lại diện mạo ấy. Khi đọc truyện dokkaebi cho trẻ, có thể chú ý:
- Dokkaebi thưởng người thật thà, phạt người tham lam — rất gần với logic của truyện cổ tích Việt Nam như "Cây khế".
- So sánh "Ông lão có cục bướu" của Hàn với bản Nhật — trò chuyện với con về chuyện các câu chuyện "đi" qua biên giới.
- Muốn tìm hiểu sâu: Bảo tàng Dân tộc học Quốc gia Hàn Quốc (National Folk Museum of Korea) trong khuôn viên cung Gyeongbokgung, Seoul, có tài liệu về tín ngưỡng dân gian; Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc có trưng bày ngói mặt quỷ thời Silla.
Câu hỏi thường gặp
Dokkaebi là gì?
Dokkaebi là yêu tinh trong văn hoá dân gian Hàn Quốc, tinh nghịch và ham vui, thường được kể là sinh ra từ đồ vật cũ như cây chổi. Dokkaebi có gậy thần gõ ra vàng bạc và mũ tàng hình, hay trêu chọc người nhưng thưởng người tốt, phạt kẻ tham.
Dokkaebi khác ma (gwisin) thế nào?
Gwisin là hồn ma của người chết, thường mang oán hận. Dokkaebi không phải người chết mà là tinh linh hoá ra từ đồ vật hoặc nơi chốn. Dokkaebi tinh nghịch, thích vật tay đôi và ca hát hơn là doạ người.
Dokkaebi có giống oni của Nhật không?
Hình dokkaebi có sừng, khố da hổ, gậy gai trong sách thiếu nhi hiện đại rất giống oni. Nhiều nhà nghiên cứu Hàn Quốc cho rằng hình ảnh này du nhập từ tranh minh hoạ thời thuộc địa đầu thế kỷ 20. Trong truyện truyền thống, dokkaebi ít khi được tả có sừng.
Truyện ông lão có cục bướu kể gì?
Một ông lão hiền hát hay được dokkaebi lấy đi cục bướu và tặng vàng bạc. Ông lão hàng xóm tham lam bắt chước nhưng nói dối nên bị gắn thêm cục bướu thứ hai. Truyện có phiên bản tương tự ở Nhật là Kobutori jiisan.
Phim Guardian có liên quan gì đến dokkaebi?
Phim truyền hình Guardian: The Lonely and Great God (2016–2017) có tên tiếng Hàn là Dokkaebi, kể về một dokkaebi bất tử. Nhân vật trong phim là sáng tạo hiện đại, khác xa hình ảnh dokkaebi tinh nghịch trong truyện dân gian.
