Sơn Hải Kinh (山海經) là bộ sách cổ Trung Hoa ghi chép núi sông, khoáng vật, cây cỏ, các nước xa và hàng trăm loài thú lạ, thần kỳ dị. Bản truyền đến nay gồm 18 quyển, do Lưu Hâm hiệu đính cuối đời Tây Hán và Quách Phác chú giải đời Tấn. Giới nghiên cứu cho rằng sách được nhiều người soạn dần từ thời Chiến Quốc đến đầu thời Hán, không phải của một tác giả.
Sơn Hải Kinh là sách gì: địa lý, thần thoại hay sách bói
Mở Sơn Hải Kinh ra, người đọc hôm nay dễ bối rối. Câu văn khô như sổ sách: "Đi về phía đông ba trăm dặm, có núi tên là…, trên núi nhiều vàng ngọc, dưới núi nhiều đá xanh. Có loài thú, hình như…, tên là…". Rồi ngay sau đó là một con vật sáu chân bốn cánh, một con cá có đầu chim, một vị thần mặt người mình rắn. Sách không kể chuyện theo kiểu cổ tích. Nó liệt kê.
Chính vì lối viết ấy mà mỗi thời đọc Sơn Hải Kinh một cách. Thư mục đời Hán xếp nó vào loại sách số thuật, gần với bói toán và hình pháp. Thư mục đời Tùy, Đường lại xếp vào sách địa lý. Đến đời Thanh, các nhà biên soạn Tứ khố toàn thư chuyển nó sang mục tiểu thuyết gia, coi là sách chép chuyện lạ. Ngày nay người ta thường gọi nó là "bách khoa thư thần thoại" của Trung Hoa cổ: một kho tư liệu về cách người xưa hình dung thế giới, trộn lẫn hiểu biết thật về núi, quặng, cây thuốc với tưởng tượng về những vùng họ chưa từng đặt chân tới.
Ai viết Sơn Hải Kinh và sách ra đời khi nào
Truyền thống cũ gán sách cho Đại Vũ, người trị thuỷ, và Bá Ích, bề tôi giúp Vũ. Thuyết này có từ chính lời tâu của Lưu Hâm khi dâng sách lên vua Hán Ai Đế: ông cho rằng Vũ và Ích đi khắp thiên hạ trị nước nên ghi lại núi sông, sản vật, thú lạ. Đây là truyền thuyết, không có bằng chứng.
Học giới hiện đại đọc văn phong, địa danh và chế độ được nhắc trong sách, rồi đi đến một nhận định chung: Sơn Hải Kinh không phải một cuốn sách viết một lần. Phần "Sơn kinh" có vẻ cổ nhất, thường được đoán là thời Chiến Quốc; phần "Hải kinh" và "Đại hoang kinh" thêm vào muộn hơn, có chỗ mang dấu vết đời Tần, Hán. Năm tháng cụ thể từng phần vẫn còn tranh cãi.
Hai người làm nên bộ mặt của sách là:
- Lưu Hâm (cuối Tây Hán): hiệu đính, định thành 18 thiên trong đợt chỉnh lý sách vở của triều đình.
- Quách Phác (276–324, đời Tấn): viết chú giải và các bài tán ngắn cho từng con vật. Không có lời chú của Quách Phác, nhiều chữ trong sách đến nay đã không ai đọc nổi.
Cấu trúc 18 quyển của Sơn Hải Kinh
Bản truyền đời nay chia làm bốn khối lớn. Cách chia này giúp người đọc biết mình đang ở "vùng" nào của thế giới tưởng tượng.
| Phần | Số quyển | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Sơn kinh (Ngũ tạng sơn kinh) | 5 | Nam, Tây, Bắc, Đông, Trung sơn kinh: từng dãy núi, khoảng cách, khoáng vật, cây cỏ, thú lạ, thần núi và lễ cúng |
| Hải ngoại kinh | 4 | Các nước ngoài biển bốn phương: nước người có cánh, nước người ba đầu, nước người ngực thủng… |
| Hải nội kinh | 4 | Vùng trong biển: sông, thần, núi thiêng như Côn Luân |
| Đại hoang kinh | 4 | Vùng hoang xa nhất ở bốn phương, nơi mặt trời mọc lặn, phả hệ thần và đế |
| Hải nội kinh (quyển cuối) | 1 | Tổng hợp, có đoạn Cổn và Vũ trị thuỷ |
Phần Sơn kinh có một điểm đặc biệt: cuối mỗi dãy núi thường ghi lễ cúng thần núi, dùng con vật gì, ngọc gì. Điều này khiến nhiều nhà nghiên cứu nghĩ phần cổ nhất của sách có thể từng là tài liệu của thầy cúng, thầy bói, những người cần biết đi đường nào, gặp thần nào, cúng ra sao.
Những quái thú nổi tiếng trong Sơn Hải Kinh
Sách nhắc rất nhiều sinh vật, mỗi con chỉ vài dòng: hình dáng, tiếng kêu, và một câu "thấy nó thì…" hoặc "ăn nó thì…". Một số con sau này trở thành nhân vật lớn của văn hoá Đông Á.
Cửu vĩ hồ ở núi Thanh Khâu
Nam sơn kinh chép: núi Thanh Khâu có loài thú hình như cáo mà chín đuôi, tiếng như trẻ con khóc. Đây là ghi chép sớm về hồ ly chín đuôi, sinh vật sau này đi một hành trình dài từ điềm lành thành yêu tinh trong tiểu thuyết.
Phượng hoàng ở núi Đan Huyệt
Cũng trong Nam sơn kinh, núi Đan Huyệt có loài chim như gà, năm màu, văn trên đầu là chữ Đức, trên cánh là Nghĩa, trên lưng là Lễ, trên ngực là Nhân, trên bụng là Tín. Nó tự hát tự múa, hiện ra thì thiên hạ yên ổn. Đây là chỗ con chim thần được gắn chặt với đạo đức Nho gia.
Tinh Vệ lấp biển
Bắc sơn kinh kể con gái Viêm Đế tên Nữ Oa (khác Nữ Oa vá trời) đi chơi biển Đông bị chết đuối, hoá thành chim Tinh Vệ, ngày ngày ngậm cành cây hòn đá ở núi Tây đem lấp biển Đông. Chuyện ngắn chưa tới ba câu mà thành thành ngữ "Tinh Vệ lấp biển", chỉ ý chí bền bỉ dù việc tưởng như không thể.
Đế Giang: vị thần không mặt
Tây sơn kinh tả thần ở Thiên Sơn: hình như túi da, đỏ như lửa, sáu chân bốn cánh, không có mặt mũi, nhưng biết ca múa. Nhiều học giả nối vị thần này với Hỗn Độn trong Trang Tử, nhân vật bị bạn bè "tốt bụng" đục bảy lỗ cho có mắt mũi rồi chết.
Những con thú "báo hiệu"
Một kiểu ghi chép rất hay gặp: thấy con này thì thiên hạ có lụt lớn, thấy con kia thì có binh đao, hạn hán. Người xưa đọc thiên nhiên như đọc điềm báo. Đây là thông tin quý cho người nghiên cứu tín ngưỡng, không phải dự báo thời tiết.
Sử gia, thi nhân và văn hào đã đọc Sơn Hải Kinh thế nào
Thái độ với sách thay đổi theo từng người, và chính sự khác nhau đó đáng kể lại.
- Tư Mã Thiên (Sử ký, Đại Uyển liệt truyện) viết rằng những quái vật chép trong Vũ bản kỷ và Sơn Hải Kinh thì ông "không dám nói đến". Một sử gia cẩn trọng thấy sách quá kỳ lạ để làm tư liệu.
- Đào Uyên Minh (đời Tấn) có chùm 13 bài thơ "Đọc Sơn Hải Kinh". Ông kể mình làm vườn xong, ngồi đọc truyện Chu Mục vương và lướt xem tranh Sơn Hải. Chi tiết này cho thấy thời đó sách có kèm tranh.
- Quách Phác bênh vực sách trong lời tựa: cái người ta cho là lạ chỉ vì người ta chưa thấy, không phải vì vật ấy không có.
- Lỗ Tấn trong tản văn "A Trường và Sơn Hải Kinh" (tập Triêu hoa tịch thập) nhớ lại bà vú nghèo, ít chữ, đã mua cho ông bộ Sơn Hải Kinh in tranh thô sơ. Đó là cuốn sách ông quý nhất thời thơ ấu.
Tranh minh hoạ Sơn Hải Kinh: bản gốc mất, bản sau vẽ lại
Tranh cổ đi kèm sách, thứ Đào Uyên Minh từng xem, đã thất truyền. Các bản có tranh còn lại phần lớn là bản khắc gỗ đời Minh, Thanh, do người sau dựa vào chữ mà vẽ lại. Vì vậy cùng một con vật, mỗi bản vẽ một kiểu. Có học giả còn cho rằng ở một số đoạn, chữ được viết ra để mô tả tranh có sẵn, chứ không phải tranh minh hoạ cho chữ. Giả thuyết này giải thích vì sao có câu đọc như đang tả hình người đứng trong khung: "đứng ở phía đông", "tay cầm…".
Đời Thanh, Hách Ý Hành viết "Sơn Hải Kinh tiên sớ", một công trình chú giải đồ sộ. Thế kỷ 20, nhà thần thoại học Viên Kha làm bản hiệu chú được dùng rộng rãi. Ngày nay có nhiều bản tranh mới, có bản vẽ rất đẹp, nhưng người đọc nên nhớ: đó là sáng tác của hoạ sĩ, không phải "hình gốc".
Sơn Hải Kinh có thật không: đọc sao cho đúng
Câu hỏi này hay gặp, và câu trả lời có hai phần.
Phần địa lý có cơ sở. Một số núi sông, khoáng vật, cây thuốc ghi trong sách khớp với thực tế, nhất là ở Trung sơn kinh. Nhưng khoảng cách và phương hướng rất khó đối chiếu, và các nhà nghiên cứu đối chiếu mỗi người một kiểu. Những thuyết cho rằng Sơn Hải Kinh tả cả châu Mỹ hay toàn thế giới chỉ là phỏng đoán không được giới học thuật chấp nhận.
Phần quái thú là tưởng tượng, nhưng không phải tưởng tượng vô cớ. Có những con có lẽ bắt nguồn từ động vật thật nhìn qua lời kể nhiều lớp. Có con là hình tượng tín ngưỡng, thần của một bộ lạc. Có con là điềm báo, nặng tính biểu tượng. Đọc Sơn Hải Kinh như đọc tâm trí người xưa: họ sợ gì, mong gì, cúng gì, nghĩ thế giới rộng tới đâu.
Góc nhìn hôm nay: đọc Sơn Hải Kinh từ đâu
Sơn Hải Kinh còn sống rất mạnh. Tên con vật trong sách đi vào phim hoạt hình, truyện tranh, tranh minh hoạ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Người Việt quen biết nhiều nhân vật qua phim mà không biết gốc nằm ở đây.
- Bắt đầu bằng bản dịch có chú thích. Văn gốc cực ngắn; không có chú giải thì chỉ đọc được tên.
- Đọc Nam sơn kinh và Tây sơn kinh trước. Hai quyển này nhiều sinh vật nổi tiếng: cửu vĩ hồ, phượng hoàng, Đế Giang, Tây Vương Mẫu.
- Xem tranh với con mắt phê phán. Hỏi: hoạ sĩ này đời nào, vẽ dựa trên câu chữ nào.
- Đọc cùng các sách cổ khác. Hoài Nam Tử, Trang Tử, Tả truyện cho biết người cùng thời hiểu những con vật ấy ra sao.
- Đọc cùng trẻ: chọn từng con, đọc mô tả rồi để con tự vẽ. Đây chính là việc các hoạ sĩ đời Minh đã làm.
Với người Việt, đọc Sơn Hải Kinh còn giúp hiểu gốc nhiều hình tượng quen thuộc trong đình chùa, trên đồ gốm, trong truyện cổ. Nhưng nhớ rằng người Việt có kho chuyện riêng như Lĩnh Nam chích quái, không phải mọi linh vật Việt đều đi ra từ sách này.
Câu hỏi thường gặp
Sơn Hải Kinh có bao nhiêu quyển?
Bản truyền đến nay gồm 18 quyển, chia thành Sơn kinh 5 quyển, Hải ngoại kinh 4, Hải nội kinh 4, Đại hoang kinh 4 và một quyển Hải nội kinh cuối. Cách chia này theo bản hiệu đính của Lưu Hâm cuối đời Tây Hán.
Ai là tác giả Sơn Hải Kinh?
Truyền thuyết gán cho Đại Vũ và Bá Ích, nhưng không có bằng chứng. Giới nghiên cứu cho rằng sách do nhiều người soạn dần từ thời Chiến Quốc đến đầu đời Hán. Lưu Hâm hiệu đính, Quách Phác đời Tấn chú giải.
Sơn Hải Kinh có thật không?
Một phần ghi chép núi sông, khoáng vật, cây thuốc có cơ sở thực tế. Các quái thú và nước lạ là tưởng tượng, tín ngưỡng hoặc lời kể qua nhiều lớp. Không có bằng chứng các sinh vật ấy từng tồn tại như sách tả.
Vì sao Tư Mã Thiên không tin Sơn Hải Kinh?
Trong Sử ký, ông viết rằng những quái vật trong Vũ bản kỷ và Sơn Hải Kinh thì ông không dám bàn. Là sử gia, ông chỉ ghi điều có thể kiểm chứng, nên tránh dùng sách này làm tư liệu.
Tranh Sơn Hải Kinh có phải tranh gốc không?
Không. Tranh cổ đi kèm sách đã thất truyền. Tranh phổ biến hiện nay phần lớn vẽ lại từ đời Minh, Thanh hoặc do hoạ sĩ hiện đại sáng tác dựa trên câu chữ.
