Axolotl (Ambystoma mexicanum) là một loài kỳ giông chỉ có trong tự nhiên ở hệ kênh hồ Xochimilco thuộc Thành phố Mexico. Nó giữ nguyên dáng ấu trùng suốt đời, với ba đôi mang lông vũ ngoài đầu, và có khả năng mọc lại gần như hoàn hảo chân, đuôi, tuỷ sống, một phần tim và não. Trong khi hàng triệu con sống trong phòng thí nghiệm và bể cá khắp thế giới, quần thể hoang dã lại đang Cực kỳ nguy cấp.
Đứa trẻ không bao giờ lớn
Phần lớn kỳ giông trải qua biến thái giống ếch: ấu trùng sống dưới nước có mang, rồi lột xác thành con trưởng thành có phổi, lên cạn. Axolotl thì không. Nó trưởng thành sinh dục, đẻ trứng, sống cả đời dưới nước mà vẫn giữ mang ngoài, vây đuôi và hình dạng ấu trùng. Hiện tượng này gọi là "tính trẻ hoá" (neoteny).
Lý do nằm ở hormone tuyến giáp: axolotl không tự kích hoạt được tín hiệu hormone đủ mạnh để biến thái. Năm 1864, một nhóm axolotl được gửi từ Mexico về vườn thực vật Jardin des Plantes ở Paris. Năm sau, nhà động vật học Auguste Duméril kinh ngạc khi thấy vài con con của chúng tự biến thái thành dạng kỳ giông trên cạn — như thể một loài biến thành loài khác. Sau này người ta biết có thể ép axolotl biến thái bằng hormone tuyến giáp hoặc i-ốt, nhưng con vật thường giảm tuổi thọ.
Đến nay, phần lớn axolotl nuôi trong phòng thí nghiệm trên thế giới được cho là hậu duệ của nhóm nhỏ được gửi tới Paris năm 1864 ấy.
Siêu năng lực: mọc lại
Cắt mất một chân, axolotl sẽ mọc lại một cái chân hoàn chỉnh, đủ xương, cơ, thần kinh, mạch máu, không để lại sẹo. Và không chỉ chân:
| Bộ phận | Khả năng tái tạo ở axolotl | Ở người |
|---|---|---|
| Chân, tay | mọc lại hoàn chỉnh, nhiều lần | không; chỉ đầu ngón tay ở trẻ nhỏ có thể tái tạo một phần |
| Đuôi và tuỷ sống | mọc lại cả tuỷ sống bên trong | tổn thương tuỷ sống thường để lại di chứng vĩnh viễn |
| Tim | phục hồi phần cơ tim bị tổn thương | cơ tim tổn thương thành sẹo |
| Mắt, não | tái tạo được một số phần | rất hạn chế |
| Gan | tái tạo | tái tạo được một phần (đây là khả năng hiếm hoi của người) |
Cơ chế: khối blastema
Sau khi mất chân, da ở vết cắt nhanh chóng phủ kín vết thương trong vài giờ. Bên dưới, các tế bào trưởng thành gần đó "quay ngược" về trạng thái giống tế bào gốc, tạo thành một khối gọi là blastema. Khối này nhớ mình đang ở vị trí nào trên cơ thể và mọc ra đúng phần còn thiếu: cắt ở cổ tay thì mọc bàn tay, cắt ở vai thì mọc cả cánh tay.
Năm 2013, nhóm của James Godwin cho thấy tế bào miễn dịch đại thực bào đóng vai trò then chốt: khi loại bỏ chúng, axolotl không mọc lại chân mà để sẹo. Năm 2018, bộ gen axolotl được giải trình tự, dài khoảng 32 tỉ cặp base — gấp khoảng mười lần bộ gen người — mở đường cho việc tìm các gen điều khiển tái tạo.
Nghiên cứu axolotl không nhằm giúp người "mọc lại chân" trong tương lai gần. Mục tiêu thực tế hơn là hiểu vì sao vết thương ở người thành sẹo, và có cách nào giúp mô lành tốt hơn.
Con thú của thần Xolotl
Tên "axolotl" đến từ tiếng Nahuatl của người Aztec, thường được giải thích là ghép "atl" (nước) với tên thần Xolotl — vị thần gắn với lửa, sét, những thứ dị dạng và việc dẫn đường cho linh hồn.
Theo ghi chép của tu sĩ Bernardino de Sahagún thế kỷ 16 về thần thoại Aztec, khi các vị thần phải hy sinh để mặt trời mới chuyển động, Xolotl không chịu chết. Ông bỏ trốn, lần lượt hoá thành cây ngô đôi, cây thùa đôi, rồi trốn xuống nước thành axolotl, trước khi bị tìm thấy. Câu chuyện giải thích vì sao con vật này trông "chưa thành hình" và sống mãi dưới nước.
Người Aztec cũng ăn axolotl như một món ăn thường ngày trong vùng hồ. Đến nay, axolotl là biểu tượng văn hoá của Thành phố Mexico; năm 2021, hình axolotl được in lên một tờ tiền mới của Mexico.
Xochimilco: ngôi nhà đang thu hẹp
Thung lũng Mexico từng có nhiều hồ lớn. Thành phố Tenochtitlan của người Aztec dựng giữa hồ, quanh đó là các chinampa — những luống ruộng nổi đắp bằng bùn giữa mạng kênh. Sau khi Tây Ban Nha chinh phục, hồ dần bị tháo cạn để mở rộng thành phố. Hồ Chalco, một nơi sống khác của axolotl, đã gần như biến mất. Còn lại hệ kênh Xochimilco.
Các cuộc khảo sát của các nhà khoa học Mexico cho thấy mật độ axolotl hoang dã ở Xochimilco giảm mạnh từ thập niên 1990 đến thập niên 2010, có lần khảo sát kéo lưới nhiều ngày mà không bắt được con nào. Nguyên nhân:
- Nước bị ô nhiễm bởi nước thải đô thị và phân bón.
- Cá rô phi và cá chép được thả vào kênh, ăn trứng và con non axolotl, cạnh tranh thức ăn.
- Kênh rạch bị thu hẹp do đô thị hoá.
Một dự án đáng chú ý là các "nơi trú ẩn": nông dân chinampa được khuyến khích lọc nước kênh qua cây thuỷ sinh, đặt lưới ngăn cá ngoại lai, canh tác không hoá chất. Axolotl được hưởng lợi, nông sản sạch bán được giá hơn.
Thú cưng và pháp luật
Axolotl là thú cưng phổ biến ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, nơi chúng hay được bán dưới cái tên "khủng long sáu sừng" vì ba đôi mang. Cần biết: axolotl là loài ngoại lai ở Việt Nam, và thả chúng ra ao hồ tự nhiên có thể gây hại cho hệ sinh thái bản địa — tuyệt đối không phóng sinh. Axolotl hoang dã thuộc diện được bảo vệ ở Mexico và nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES, việc buôn bán quốc tế chịu kiểm soát. Những con bán trong cửa hàng đều là cá thể nhân giống, không phải con bắt từ Xochimilco.
Góc nhìn hôm nay
Axolotl là một nghịch lý: có lẽ là loài lưỡng cư được nhiều người biết mặt nhất thế giới, có mặt trong hàng nghìn phòng thí nghiệm, nhưng ở quê nhà thì đang đứng bên bờ tuyệt chủng. Nó nhắc rằng một loài "phổ biến trong bể kính" không có nghĩa là an toàn ngoài tự nhiên.
- Tìm hiểu thêm: Sách Đỏ IUCN mục Ambystoma mexicanum; các bài về nghiên cứu tái tạo của Viện Hàn lâm Khoa học Áo (IMP Vienna) và Đại học Kentucky, nơi có trung tâm cung cấp axolotl cho nghiên cứu.
- Ở Mexico: bảo tàng axolotl "Anfibium" trong công viên Chapultepec, Thành phố Mexico, giới thiệu loài này và việc bảo tồn.
- Với trẻ: so sánh axolotl với con nòng nọc — hỏi con vì sao một con vật có thể "không chịu lớn" mà vẫn đẻ trứng được.
Câu hỏi thường gặp
Axolotl là con gì?
Axolotl là một loài kỳ giông bản địa của Mexico, giữ nguyên dáng ấu trùng có mang ngoài suốt đời và sống hoàn toàn dưới nước. Ở Việt Nam nó hay được bán làm thú cảnh với tên "khủng long sáu sừng".
Axolotl mọc lại được những gì?
Axolotl mọc lại được chân, đuôi kèm tuỷ sống, phục hồi một phần tim, mắt và não, không để lại sẹo. Cơ chế dựa vào khối tế bào blastema hình thành ở vết thương, cùng vai trò của tế bào miễn dịch.
Axolotl có biến thành kỳ giông trên cạn không?
Bình thường thì không. Nhưng nếu bị tác động bởi hormone tuyến giáp hoặc i-ốt, nó có thể biến thái thành dạng trên cạn, thường kèm theo giảm tuổi thọ. Hiện tượng này lần đầu được ghi nhận ở Paris năm 1865.
Vì sao axolotl hoang dã sắp tuyệt chủng?
Vì nơi sống duy nhất là hệ kênh Xochimilco bị ô nhiễm, thu hẹp do đô thị hoá, cộng với cá rô phi và cá chép ngoại lai ăn trứng và con non. Loài được IUCN xếp hạng Cực kỳ nguy cấp.
Có được thả axolotl ra ao hồ không?
Không. Axolotl là loài ngoại lai ở Việt Nam; thả ra tự nhiên có thể gây hại cho sinh vật bản địa và con vật cũng khó sống được. Thú cảnh không còn nuôi được thì nên nhờ cửa hàng hoặc người nuôi khác nhận lại.
