Kỳ lân châu Âu và bộ thảm Quý bà và Kỳ lân ở Bảo tàng Cluny

Kỳ lân châu Âu (unicorn) là con thú giống ngựa trắng có một sừng xoắn trên trán, mà người trung cổ tin chỉ có thể bị thuần phục bởi một thiếu nữ trong trắng. Hình ảnh đẹp nhất của nó còn lại đến nay là bộ sáu tấm thảm Quý bà và Kỳ lân (La Dame à la licorne), dệt khoảng năm 1500, đang trưng bày tại Bảo tàng Cluny ở Paris.

Kỳ lân bắt đầu từ sách Hy Lạp và La Mã

Unicorn không xuất phát từ truyện dân gian châu Âu mà từ những người viết sách cố gắng mô tả thế giới xa xôi. Các mốc chính:

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng mô tả của Ctesias và Pliny là sự pha trộn giữa lời đồn về tê giác Ấn Độ (một sừng) với các loài linh dương, lừa hoang. Không ai trong số những người viết đó tận mắt thấy con vật.

Một điểm hay gây nhầm: bản dịch Kinh Thánh tiếng Latin và tiếng Anh cổ dùng chữ "unicorn" để dịch từ Hebrew re'em, có lẽ chỉ một loài bò rừng. Vì xuất hiện trong Kinh Thánh, người trung cổ càng tin kỳ lân có thật.

Thiếu nữ và cuộc săn kỳ lân

Từ Physiologus, câu chuyện được các sách bestiary thời trung cổ chép lại: thợ săn không bao giờ đuổi kịp kỳ lân. Muốn bắt nó, người ta đưa một thiếu nữ trong trắng vào rừng. Kỳ lân tự đến, nằm gối đầu vào lòng nàng và ngủ, khi đó thợ săn mới bắt được.

Với người trung cổ, đây là một ẩn dụ tôn giáo: kỳ lân là Chúa Kitô, thiếu nữ là Đức Mẹ, việc kỳ lân bị bắt là sự nhập thể và khổ nạn. Dần dần, câu chuyện còn được hiểu theo nghĩa tình yêu cung đình: chàng hiệp sĩ hung hăng được thuần hoá bởi người mình yêu. Một hình ảnh có thể mang hai lớp nghĩa cùng lúc, điều rất thường gặp trong nghệ thuật trung cổ.

Bộ thảm Quý bà và Kỳ lân

Đây là bộ sáu tấm thảm treo tường, dệt bằng len và lụa, được các nhà nghiên cứu xếp vào khoảng năm 1500. Mẫu vẽ có lẽ do một hoạ sĩ ở Paris làm, còn việc dệt được cho là ở vùng Flanders (nay thuộc Bỉ). Trên thảm có huy hiệu ba vầng trăng lưỡi liềm của gia đình Le Viste, một dòng họ quan chức ở Lyon và Paris, nên họ thường được coi là người đặt dệt.

Năm giác quan và tấm thứ sáu bí ẩn

Mỗi tấm có một quý bà, một con kỳ lân, một con sư tử, đứng trên hòn đảo xanh nhỏ đầy hoa lá giữa nền đỏ rực điểm hoa và thú nhỏ (thỏ, chó, chim). Năm tấm đầu được hiểu là năm giác quan:

• Thị giác: kỳ lân nhìn bóng mình trong chiếc gương quý bà cầm.
• Thính giác: quý bà chơi đàn organ nhỏ.
• Vị giác: quý bà lấy kẹo từ đĩa người hầu dâng, con vẹt đậu trên tay.
• Khứu giác: quý bà kết vòng hoa, con khỉ ngửi bông hoa.
• Xúc giác: quý bà một tay cầm cán cờ, tay kia chạm vào sừng kỳ lân.

Tấm thứ sáu khác hẳn: quý bà đứng trước một chiếc lều, trên lều có dòng chữ À mon seul désir (thường dịch là "Cho ước nguyện duy nhất của tôi"). Nàng đang đặt chuỗi ngọc vào hộp, hoặc đang lấy ra; không ai chắc. Có người hiểu đây là giác quan thứ sáu, tức trái tim hay sự hiểu biết; có người cho đó là lời từ bỏ những thú vui giác quan; có người lại đọc theo nghĩa tình yêu. Đến nay câu hỏi này vẫn còn bỏ ngỏ, và chính điều đó làm bộ thảm cuốn hút.

Bộ thảm được tìm lại thế nào

Năm 1841, nhà văn kiêm thanh tra di tích Prosper Mérimée thấy bộ thảm trong lâu đài Boussac ở miền trung nước Pháp, khi đó đã bị ẩm mốc và chuột gặm. Nhà văn George Sand sau đó viết về chúng, giúp bộ thảm nổi tiếng. Năm 1882, nhà nước Pháp mua lại và đưa về Bảo tàng Cluny, nay tên chính thức là Bảo tàng Quốc gia Thời Trung cổ. Bộ thảm được trưng bày trong một gian phòng tròn, ánh sáng dịu, đã được phục chế trong đợt tu sửa bảo tàng.

Bộ thảm Săn Kỳ lân ở New York

Một bộ thảm nổi tiếng khác cùng thời là Cuộc săn Kỳ lân, bảy tấm, dệt khoảng 1495–1505, nay ở The Cloisters, chi nhánh trung cổ của Bảo tàng Metropolitan, New York. Bộ này kể tuần tự: thợ săn tìm thấy kỳ lân, kỳ lân dùng sừng làm sạch dòng nước bị nhiễm độc, cuộc rượt đuổi, và tấm cuối nổi tiếng nhất: kỳ lân ngồi trong hàng rào tròn giữa đồng hoa, dưới gốc cây lựu. Tấm cuối thường được hiểu là kỳ lân sống lại, hay tình yêu đã được "thuần hoá".

Cảnh kỳ lân nhúng sừng vào nước để khử độc phản ánh niềm tin rất thật thời đó, và dẫn tới một ngành buôn bán kỳ lạ.

Sừng kỳ lân thật ra là răng kỳ lân biển

Từ thời trung cổ đến thế kỷ 17, "sừng kỳ lân" là món hàng xa xỉ bậc nhất. Người ta tin bột sừng trị được độc và bệnh. Vua chúa trả giá rất cao. Các "sừng" ấy dài, thẳng, xoắn ốc rất đều.

Thực ra đó là ngà của kỳ lân biển (narwhal), một loài cá voi nhỏ sống ở vùng Bắc Cực. "Ngà" là một chiếc răng mọc dài xuyên qua môi trên, chủ yếu ở con đực. Thương nhân Bắc Âu và Greenland mang ngà xuống phương Nam, giữ kín nguồn gốc để bán được giá. Năm 1638, nhà tự nhiên học Đan Mạch Ole Worm trình bày công khai rằng những "sừng kỳ lân" chính là răng của kỳ lân biển.

Hiện vật nổi tiếng nhất làm từ loại ngà này là ngai vàng của các vua Đan Mạch, thế kỷ 17, hiện ở lâu đài Rosenborg, Copenhagen. Ngày nay kỳ lân biển được bảo vệ, việc buôn bán ngà bị kiểm soát chặt theo luật quốc tế.

Kỳ lân trong biểu tượng hiện đại

• Scotland chọn kỳ lân làm con vật biểu tượng. Trên huy hiệu hoàng gia Anh hiện nay, sư tử đại diện cho Anh và kỳ lân đại diện cho Scotland, đứng hai bên tấm khiên.
• Trong văn hoá đại chúng, kỳ lân trở thành biểu tượng của sự hiếm có, thuần khiết và mộng mơ.
• Cần phân biệt với kỳ lân Trung Hoa (qilin): một linh thú có vảy, thân hươu, đuôi bò, xuất hiện khi có thánh nhân; dịch là "kỳ lân" chỉ vì cùng là thú lành hiếm gặp. Hai con vật có nguồn gốc hoàn toàn khác nhau.

Góc nhìn hôm nay

• Xem tận mắt: bộ Quý bà và Kỳ lân ở Bảo tàng Cluny (Paris), bộ Săn Kỳ lân ở The Cloisters (New York). Cả hai bảo tàng có ảnh độ phân giải cao trên trang chính thức.
• Đọc: sách The Lady and the Unicorn của Tracy Chevalier là tiểu thuyết hư cấu về những người làm ra bộ thảm, đọc giải trí được nhưng không phải sử liệu.
• Chơi với con: in ảnh năm tấm giác quan, cùng con đoán mỗi tấm là giác quan nào, rồi đếm các con thú nhỏ trên nền đỏ. Đây là bài tập quan sát rất hay.
• Tìm hiểu kỳ lân biển: Viện Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London và các trang khoa học về động vật Bắc Cực có tư liệu về chiếc răng dài kỳ lạ này.