Người sói là người có thể biến thành sói, một nhân vật có mặt trong văn hoá châu Âu từ thời Hy Lạp cổ đến truyện dân gian trung cổ. Những chi tiết ta quen ngày nay như biến hình khi trăng tròn hay sợ đạn bạc phần lớn là sản phẩm của văn học và điện ảnh thế kỷ 19–20, không phải của truyền thuyết cổ.
Tên gọi: "người – sói"
Chữ werewolf trong tiếng Anh ghép từ tiếng Anh cổ wer (đàn ông, người) và wulf (sói). Tiếng Pháp gọi là loup-garou, tiếng Đức Werwolf. Từ khoa học lycanthropy (chứng hoá sói) lấy từ tiếng Hy Lạp lykos (sói) và anthrōpos (người). Riêng việc gần như mọi ngôn ngữ châu Âu đều có từ cho khái niệm này đã cho thấy nó phổ biến đến mức nào.
Người sói thời cổ đại
Những câu chuyện về người hoá sói xuất hiện rất sớm trong văn chương Hy Lạp – La Mã:
- Vua Lycaon: trong Metamorphoses (Biến hình ký) của Ovid, Lycaon, vua xứ Arcadia, xúc phạm thần Zeus bằng một bữa tiệc gian trá để thử xem Zeus có thật là thần không. Zeus trừng phạt bằng cách biến ông thành sói. Ovid tả nhẹ nhàng: áo hoá thành lông, tay hoá thành chân, nhưng ánh mắt dữ tợn vẫn như cũ. Đây là câu chuyện răn dạy về tội bất kính.
- Người Neuri: sử gia Herodotus (thế kỷ 5 TCN) chép lời người Scythia và người Hy Lạp ở biển Đen rằng mỗi năm người Neuri hoá sói vài ngày. Herodotus tự nói ông không tin chuyện này.
- Truyện trong Satyricon: tác phẩm La Mã của Petronius (thế kỷ 1) có một nhân vật kể chuyện người bạn đồng hành cởi áo bên nghĩa địa rồi hoá sói. Câu chuyện được kể như chuyện ma bên bàn tiệc.
Ở thời cổ đại, hoá sói thường là hình phạt của thần linh hoặc một điều kỳ lạ của xứ xa. Nó chưa phải nỗi sợ thường trực của dân làng.
Chiến binh mặc da sói ở Bắc Âu
Văn học Bắc Âu cổ có một hướng khác. Các saga Iceland nhắc đến úlfheðnar (những người mặc da sói), một kiểu chiến binh gắn với hình ảnh sói, gần với berserkir (người mặc da gấu). Trong Völsunga saga, hai cha con Sigmund và Sinfjötli tìm được bộ da sói có phép, mặc vào thì hoá sói và chỉ cởi ra được sau mười ngày. Câu chuyện là một thử thách trưởng thành và sức mạnh, hơn là chuyện quái vật.
Ở đây, sói không chỉ là kẻ thù. Như đã thấy với Fenrir và hai con sói của Odin, người Bắc Âu vừa sợ vừa nể sói, và muốn mượn sức mạnh của nó.
Người sói trung cổ: đáng sợ hay đáng thương
Thời trung cổ, chuyện người sói phong phú hơn hẳn. Đáng chú ý là nhiều câu chuyện nổi tiếng nhất lại kể người sói như nạn nhân đáng thương:
Bisclavret của Marie de France
Marie de France, nữ thi sĩ sống ở Anh cuối thế kỷ 12, viết bài thơ kể (lai) Bisclavret. Một hiệp sĩ tốt bụng mỗi tuần hoá sói vài ngày và cần giấu quần áo để có thể trở lại làm người. Người vợ biết bí mật, giấu quần áo đi, khiến chàng mắc kẹt trong hình sói. Nhà vua đi săn gặp con sói lạ quỳ xuống xin tha, cảm động mà đem về cung nuôi. Con sói hiền với mọi người, chỉ nổi giận với kẻ đã phản bội nó. Cuối cùng sự thật lộ ra, hiệp sĩ được trả lại hình người.
Bài thơ đặt ra câu hỏi thú vị: ai mới thật sự là "con thú", con sói hiền lành hay những người phản bội?
Những người sói xứ Ossory
Gerald xứ Wales, trong sách Topographia Hibernica (khoảng năm 1188), chép một chuyện ở Ireland: một linh mục đi đường gặp con sói biết nói, xin ông làm phép cho người vợ sói sắp chết. Hai vợ chồng là người xứ Ossory bị lời nguyền phải sống bảy năm trong hình sói. Gerald chép lại như một chuyện lạ được kể cho ông, đặt ra câu hỏi thần học hơn là doạ người đọc.
Guillaume de Palerne
Tiểu thuyết hiệp sĩ Pháp Guillaume de Palerne (cuối thế kỷ 12) cũng có một hoàng tử bị mẹ kế yểm bùa thành sói, về sau che chở cho đôi tình nhân trẻ. Lại một con sói tốt.
Nỗi sợ và những phiên toà buồn
Từ thế kỷ 16 đến 17, ở một số vùng của Pháp, Đức và các nước lân cận, cùng thời với các cuộc săn phù thuỷ, đã có những phiên toà xét xử người bị buộc tội là người sói. Bị cáo thường là người nghèo, người lang thang, người có bệnh tâm thần, hoặc người bị hàng xóm ghét bỏ. Lời khai thường đến từ tra tấn. Ngày nay các nhà sử học coi đây là bi kịch của nỗi sợ tập thể, khi con người tìm một kẻ để đổ lỗi cho những tai hoạ không giải thích được.
Một sự kiện hay được nhắc là "Quái thú Gévaudan" ở miền nam nước Pháp (1764–1767), khi nhiều người bị một hay nhiều con thú tấn công. Thời đó có lời đồn đó là người sói. Đa số nhà nghiên cứu ngày nay cho rằng thủ phạm là sói thật, có thể là những con sói lớn bất thường, hoặc một loài thú khác; vụ việc vẫn có nhiều điểm tranh luận.
Trăng tròn và đạn bạc đến từ đâu
Đây là chỗ người ta hay nhầm nhất. So sánh giữa truyền thuyết cổ và hình ảnh hiện đại:
| Đặc điểm | Truyền thuyết cổ và trung cổ | Hình ảnh hiện đại |
|---|---|---|
| Cách biến hình | Lời nguyền của thần, da sói có phép, thắt lưng da sói, cởi áo | Trăng tròn là "công tắc" chính |
| Hình dạng | Hoá hẳn thành con sói thường | Nửa người nửa sói, đi hai chân |
| Điểm yếu | Ít khi có "điểm yếu" cố định; trong Bisclavret, mất quần áo là không trở lại làm người được | Đạn bạc |
| Lây truyền | Hiếm khi nói đến | Bị cắn thì thành người sói |
| Tính cách | Có khi tốt (Bisclavret), có khi xấu | Thường là nạn nhân bi kịch của lời nguyền |
Trăng tròn có gắn với người sói trong vài truyện dân gian, nhưng chính bộ phim The Wolf Man (1941) của hãng Universal mới đưa trăng tròn, vết cắn lây truyền và vật bằng bạc thành "luật" của thể loại. Biên kịch Curt Siodmak còn sáng tác một bài vè cho phim mà nhiều người tưởng là thơ dân gian cổ. Đạn bạc thì được gắn vào truyền thuyết về sau, có lời kể rằng con quái thú Gévaudan bị hạ bằng đạn bạc; chi tiết này xuất hiện muộn, không có trong tài liệu đương thời.
Khoa học nói gì
Không có người nào thật sự biến được thành sói. Các nhà nghiên cứu nêu vài yếu tố có thể góp phần tạo nên niềm tin:
- Sói thật: ở châu Âu trung cổ, sói là mối đe doạ có thật với gia súc và cả con người ở vùng hẻo lánh.
- Chứng hoang tưởng hoá thú (clinical lycanthropy): một rối loạn tâm thần hiếm gặp, người bệnh tin rằng mình đã hoặc đang biến thành con vật. Đây là bệnh cần được bác sĩ điều trị, không phải lời nguyền.
- Bệnh dại: người và vật nhiễm dại có thể trở nên hung dữ, sợ nước, bị co giật; lây qua vết cắn. Điều này có thể đã góp phần vào ý "bị cắn thì thành quái vật". Ngày nay bị chó, mèo hay thú hoang cắn phải đến cơ sở y tế ngay.
- Chứng rậm lông bẩm sinh (hypertrichosis): rất hiếm, khiến lông mọc dày khắp mặt và người. Trong quá khứ, những người mắc chứng này từng bị đối xử bất công như "người thú". Đây là lời nhắc về việc tôn trọng người khác biệt.
Góc nhìn hôm nay
- Đọc: bài Bisclavret có trong tuyển tập The Lais of Marie de France (Penguin Classics); chuyện Lycaon nằm ở quyển 1 của Metamorphoses. Cả hai đều ngắn và không ghê rợn.
- Thảo luận với con: truyện Bisclavret là dịp tốt để hỏi trẻ: "Con sói hay người vợ, ai đáng sợ hơn?" Trẻ sẽ hiểu rằng vẻ ngoài không nói hết bản chất.
- Tìm hiểu sói thật: sói xám đang quay lại nhiều vùng châu Âu nhờ các chương trình bảo tồn. Hiểu loài sói thật giúp tách nỗi sợ truyền thuyết khỏi tự nhiên.
- Chọn phim: phim người sói hiện đại phần nhiều là phim kinh dị không hợp trẻ nhỏ; với gia đình, truyện cổ và sách tranh là lựa chọn nhẹ nhàng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người sói bắt nguồn từ đâu?
Chuyện người hoá sói có từ thời Hy Lạp cổ, như vua Lycaon bị thần Zeus biến thành sói trong Metamorphoses của Ovid, và người Neuri mà Herodotus chép lại. Thời trung cổ, chuyện người sói phổ biến khắp châu Âu, từ Bắc Âu đến Pháp và Ireland.
Vì sao người sói biến hình khi trăng tròn?
Trăng tròn chỉ là chi tiết phụ trong vài truyện dân gian. Nó trở thành quy luật chính nhờ văn học và đặc biệt là phim The Wolf Man năm 1941. Truyền thuyết cổ thường nói người sói biến hình nhờ da sói, thắt lưng phép hoặc lời nguyền.
Bisclavret là truyện gì?
Bisclavret là bài thơ kể của nữ thi sĩ Marie de France cuối thế kỷ 12. Một hiệp sĩ tốt bụng hoá sói định kỳ bị vợ phản bội, giấu quần áo khiến chàng mắc kẹt trong hình sói. Nhà vua cảm mến con sói hiền lành, và cuối cùng sự thật được phơi bày.
Người sói có thật không?
Không có người nào biến được thành sói. Niềm tin về người sói có thể đến từ sói thật, bệnh dại, chứng hoang tưởng hoá thú và nỗi sợ tập thể. Những người bị xét xử là người sói thời xưa là nạn nhân của nỗi sợ đó.
Đạn bạc giết người sói có từ bao giờ?
Chi tiết đạn bạc xuất hiện muộn, gắn với lời kể về sau quanh vụ Quái thú Gévaudan thế kỷ 18 và được điện ảnh thế kỷ 20 phổ biến. Truyền thuyết trung cổ hầu như không nhắc đến đạn bạc.
