"Ông Ba Mươi" là cách người Việt xưa gọi tránh con hổ, vì sợ gọi thẳng tên thì hổ nghe thấy mà tìm đến. Vì sao lại là "ba mươi" thì có nhiều cách giải thích, phổ biến nhất là giai thoại về khoản thưởng ba mươi quan tiền kèm ba mươi roi cho người giết hổ — nhưng chưa cách nào có sử liệu chắc chắn. Con hổ trong văn hoá Việt vừa đáng sợ vừa được kính nể: là "chúa sơn lâm", là thần núi được thờ ở miếu, và cũng là nhân vật hiền lành trong truyện "con hổ có nghĩa".
Vì sao gọi là Ông Ba Mươi
Người xưa sống gần rừng, hổ là mối nguy có thật. Như nhiều dân tộc khác, người Việt có tục kiêng gọi thẳng tên con vật mình sợ. Thay vì gọi "hổ", người ta gọi "ông", "ngài", "ông Ba Mươi", "ông Cả", "chúa sơn lâm". Vùng Nghệ Tĩnh còn gọi hổ là "khái", miền Nam gọi là "cọp".
Về con số ba mươi, có mấy cách giải thích lưu truyền:
| Cách giải thích | Nội dung | Mức độ tin cậy |
|---|---|---|
| Thưởng và phạt ba mươi | Triều đình thưởng ba mươi quan cho ai giết được hổ, nhưng người đó phải chịu ba mươi roi vì đã giết "chúa sơn lâm" | Giai thoại phổ biến nhất, chưa thấy văn bản luật nào xác nhận |
| Ngày ba mươi | Liên hệ với đêm ba mươi Tết, lúc người ta sợ hổ về làng | Suy đoán dân gian |
| Cách nói tránh thuần tuý | Một con số bất kỳ để gọi tránh, như "ông Cả" | Có thể, không chứng minh được |
Người đọc nên coi đây là văn hoá ngôn ngữ dân gian. Điều chắc chắn là cách gọi "ông Ba Mươi" có thật, vẫn còn trong lời ăn tiếng nói và câu dọa trẻ con "ông Ba Mươi bắt bây giờ".
Hổ trong đời sống người xưa
Trước thế kỷ 20, hổ sống ở nhiều vùng rừng núi Việt Nam, kể cả những vùng gần làng mạc. Sử cũ chép không ít lần chuyện hổ về làng, hổ hại người, triều đình cử người đi bắt hổ. Với người nông dân, hổ là nỗi sợ thường trực khi lên rừng kiếm củi, đi nương rẫy hay đi đường đêm.
Nỗi sợ ấy sinh ra cả một tầng văn hoá: kiêng gọi tên, cúng thần hổ, kể truyện về hổ. Đó cũng là cách con người tìm cách sống chung với một loài mạnh hơn mình rất nhiều.
Thờ hổ: từ miếu sơn thần đến Ngũ Hổ
Hổ là thần núi
Ở nhiều làng, nhất là vùng ven rừng, có miếu nhỏ thờ thần hổ, gọi là miếu sơn quân, miếu ông Hổ. Ở Nam Bộ, đình làng thường có bàn thờ hoặc bức vẽ hổ (Bạch Hổ) ở bình phong hay góc sân, nơi người ta khấn mong hổ không về hại người, giữ cho làng yên.
Ngũ Hổ trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt (được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016), ở nhiều đền phủ có ban thờ Ngũ Hổ đặt ở tầng dưới cùng, gần mặt đất. Năm con hổ năm màu (xanh, đỏ, trắng, đen, vàng) ứng với năm phương, được coi là các vị thần canh giữ, trừ tà. Tranh Ngũ Hổ của dòng tranh Hàng Trống là hình ảnh quen thuộc ở các đền phủ ấy.
Đây là tín ngưỡng dân gian; bài này kể để hiểu văn hoá, không khẳng định sự linh ứng.
Hổ trong truyện dân gian
Con hổ có nghĩa
Một truyện nổi tiếng chép trong Lan Trì kiến văn lục của Vũ Trinh (cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19), sau được đưa vào sách giáo khoa: một bà đỡ được hổ đực đến đón đi đỡ đẻ cho hổ cái đang khó sinh. Bà đỡ giúp, hổ biết ơn, tặng bà một cục bạc. Một truyện khác kể bác tiều phu gỡ xương mắc trong cổ cho hổ; về sau, hằng năm đến ngày giỗ bác, hổ lại đem dê hoặc lợn đến trước mộ. Truyện ca ngợi lòng biết ơn, và cho thấy người xưa không nhìn hổ chỉ như quái thú.
Sự tích con hổ có vằn
Truyện cổ tích kể hổ muốn biết "trí khôn" của người là gì, người nông dân bảo trí khôn để ở nhà, rồi trói hổ vào cây để "đi lấy", sau đó đốt rơm. Hổ vùng vẫy thoát ra, lông cháy thành vằn đen. Truyện vui, đề cao trí khôn con người, và giải thích theo kiểu trẻ con vì sao hổ có vằn.
Hổ trong thành ngữ
Tiếng Việt có nhiều câu về hổ: "hổ dữ không ăn thịt con", "thả hổ về rừng", "vẽ hổ thành chó", "hổ phụ sinh hổ tử". Mỗi câu một bài học, cho thấy con hổ đã đi sâu vào cách nghĩ của người Việt.
Hổ trong mười hai con giáp và mỹ thuật
Hổ là con giáp thứ ba (Dần) trong mười hai con giáp. Năm Dần mới nhất là Nhâm Dần 2022, năm Dần kế tiếp là Giáp Dần 2034. Trong mỹ thuật, hổ xuất hiện ở tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, trên bình phong đình chùa, trên đồ gốm.
Hổ trong tranh dân gian Việt thường không dữ tợn mà ngộ nghĩnh, mắt tròn, miệng cười, có khi giống mèo to hơn là thú dữ. Đó là cách người xưa "thuần hoá" nỗi sợ bằng nghệ thuật.
Cần phân biệt hổ thờ trong văn hoá dân gian với Bạch Hổ trong Tứ tượng (thần thú phương tây của thiên văn cổ Trung Hoa). Hai hình tượng có liên quan nhưng không phải một.
Hổ thật hôm nay: chúa sơn lâm đang biến mất
Loài hổ ở Việt Nam là hổ Đông Dương (Panthera tigris corbetti). Theo IUCN, hổ là loài nguy cấp trên toàn cầu. Ở Việt Nam, các tổ chức bảo tồn như WWF nhận định hổ hoang dã gần như đã biến mất khỏi tự nhiên; nhiều năm nay hầu như không còn ghi nhận chắc chắn về hổ sống hoang trong rừng.
Nguyên nhân chính là săn bắt để lấy da, xương nấu "cao hổ" và mất rừng. Cao hổ không có căn cứ khoa học về tác dụng chữa bệnh, và việc săn bắt, mua bán, tàng trữ hổ hay sản phẩm từ hổ là vi phạm pháp luật Việt Nam, có thể bị truy cứu hình sự.
| Hổ trong văn hoá | Hổ ngoài đời |
|---|---|
| Chúa sơn lâm, thần núi | Loài săn mồi đứng đầu chuỗi thức ăn rừng |
| Được kính sợ, kiêng gọi tên | Đang bị săn đến gần như biến mất ở Việt Nam |
| Ngũ Hổ canh giữ năm phương | Cần những khu rừng lớn, liền mạch để sống |
Góc nhìn hôm nay
- Xem hổ ở vườn thú có chương trình bảo tồn và giáo dục, như Thảo Cầm Viên Sài Gòn hay vườn thú Hà Nội, và kể cho con nghe vì sao hổ ngoài rừng gần như không còn.
- Đọc Lan Trì kiến văn lục của Vũ Trinh (có bản dịch) để gặp con hổ có nghĩa trong văn bản gốc.
- Đến các đền phủ thờ Mẫu như phủ Tây Hồ (Hà Nội) để xem ban Ngũ Hổ, giữ thái độ tôn trọng nơi thờ tự.
- Không mua cao hổ, nanh hổ, da hổ, kể cả hàng được quảng cáo là "giả" — đó là thị trường nuôi việc săn bắt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi con hổ là Ông Ba Mươi?
Người xưa kiêng gọi thẳng tên hổ vì sợ hổ tìm đến, nên gọi tránh là ông, ngài, ông Ba Mươi. Giai thoại phổ biến nhất kể rằng người giết hổ được thưởng ba mươi quan nhưng phải chịu ba mươi roi. Chưa có sử liệu nào xác nhận giai thoại này.
Ngũ Hổ là gì?
Ngũ Hổ là năm vị thần hổ năm màu ứng với năm phương, được thờ ở ban thấp nhất trong nhiều đền phủ thờ Mẫu của người Việt. Họ được coi là thần canh giữ, trừ tà. Đây là tín ngưỡng dân gian.
Truyện con hổ có nghĩa ở sách nào?
Truyện được chép trong Lan Trì kiến văn lục của Vũ Trinh, gồm chuyện hổ nhờ bà đỡ giúp hổ cái sinh con và chuyện hổ trả ơn bác tiều phu. Truyện đã được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn.
Việt Nam còn hổ hoang dã không?
Theo các tổ chức bảo tồn như WWF, hổ hoang dã ở Việt Nam gần như đã biến mất, nhiều năm không có ghi nhận chắc chắn. Hổ Đông Dương là loài nguy cấp, được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt.
Cao hổ có chữa được bệnh không?
Không có căn cứ khoa học nào cho thấy cao hổ có tác dụng chữa bệnh. Việc săn bắt, mua bán, tàng trữ hổ và sản phẩm từ hổ là vi phạm pháp luật Việt Nam và là nguyên nhân chính khiến hổ gần tuyệt chủng.
