Rắn cầu vồng (Rainbow Serpent) là tên gọi chung cho hình tượng con rắn khổng lồ sáng tạo đất đai, sông nước trong truyền thống của nhiều dân tộc thổ dân Úc; mỗi dân tộc có tên riêng như Ngalyod ở vùng Arnhem Land hay Wagyl của người Noongar quanh Perth. Bunyip là một sinh vật khác hẳn: thuỷ quái sống ở đầm lầy, vũng nước, kêu rền trong đêm, được người định cư châu Âu thế kỷ 19 nghe kể lại và từng gây cả một cơn sốt "săn bunyip". Một bên là hình tượng thiêng gắn với sự sáng tạo thế giới, một bên là quái vật đầm lầy — cả hai đều cho thấy người Úc bản địa gắn với nước như thế nào trên lục địa khô hạn nhất có người ở.
Thời Mộng: bối cảnh để hiểu rắn cầu vồng
Thổ dân Úc (Aboriginal Australians) và cư dân eo biển Torres là những cộng đồng có lịch sử liên tục trên lục địa này ít nhất hơn 50.000 năm theo bằng chứng khảo cổ. Hàng trăm nhóm ngôn ngữ khác nhau, mỗi nhóm có luật tục, câu chuyện riêng gắn với từng vùng đất.
Khái niệm thường được dịch là "Thời Mộng" (the Dreaming) chỉ thời kỳ sáng tạo, khi các tổ tiên siêu nhiên đi qua mặt đất, tạo ra núi, sông, động vật, con người và đặt ra luật lệ. Nhưng Thời Mộng không chỉ là "ngày xưa": nó vẫn tiếp diễn, sống trong vùng đất, bài hát, điệu múa, tranh vẽ. Cách dịch tiếng Anh "Dreaming" bị nhiều người bản địa cho là chưa sát; mỗi ngôn ngữ có từ riêng.
Rắn cầu vồng: một tên chung cho nhiều tổ tiên
Chữ "Rainbow Serpent" do nhà nhân học người Anh A. R. Radcliffe-Brown đưa ra trong một bài viết năm 1926, để gom những hình tượng rắn tương tự mà ông thấy ở nhiều vùng của nước Úc. Từ đó, cách gọi này phổ biến — nhưng các nhà nghiên cứu ngày nay nhấn mạnh rằng mỗi cộng đồng có một rắn tổ tiên riêng, câu chuyện riêng, không phải một "vị thần chung".
| Tên gọi | Vùng | Một số nét trong truyền thống |
|---|---|---|
| Ngalyod | Tây Arnhem Land (Kunwinjku) | Rắn sáng tạo gắn với nguồn nước, xuất hiện nhiều trong tranh đá và tranh vỏ cây |
| Wagyl (Waugal) | Tây Nam Úc (Noongar), quanh Perth | Rắn bò qua đất tạo nên sông Swan và các hồ, đầm |
| Yurlunggur | Đông Bắc Arnhem Land (Yolngu) | Rắn khổng lồ trong câu chuyện hai chị em Wawilak, gắn với nghi lễ mùa mưa |
Điểm chung giữa nhiều truyền thống: rắn gắn với nước — nguồn nước, sông, mưa mùa — và với cầu vồng, cái cầu xuất hiện giữa mưa và nắng. Rắn vừa là đấng sáng tạo, nuôi sống, vừa có thể trừng phạt khi luật lệ bị vi phạm (như làm ô uế nguồn nước). Ở một vùng khô hạn, nước chính là sự sống, và luật về nước là luật quan trọng nhất.
Tranh đá: rắn cầu vồng nhiều nghìn năm tuổi
Vùng Arnhem Land và vườn quốc gia Kakadu (Lãnh thổ Bắc Úc, Di sản thế giới UNESCO) có hàng nghìn địa điểm tranh đá. Một số hình rắn trong đó được các nhà khảo cổ ước tính có tuổi vài nghìn năm; nhà khảo cổ Paul Taçon và cộng sự từng lập luận những hình rắn cầu vồng sớm nhất có thể khoảng 6.000 năm hoặc hơn. Niên đại tranh đá rất khó xác định chính xác, nên các con số này là ước tính, có tranh luận.
Ở Kakadu, du khách có thể xem tranh đá tại Ubirr và Burrungkuy (Nourlangie), với bảng giải thích được soạn cùng các chủ đất truyền thống.
Bunyip: thuỷ quái của đầm lầy
Bunyip là tên trong tiếng Wergaia (miền tây bang Victoria) — các ngôn ngữ khác có tên gọi riêng cho những sinh vật tương tự. Theo lời kể mà người định cư châu Âu ghi lại từ đầu thế kỷ 19, bunyip sống ở billabong (hồ hình móng ngựa do sông bỏ lại), đầm lầy, sông; nó kêu những tiếng rền vang trong đêm, và có thể kéo người, vật xuống nước. Trẻ con được dặn không ra chỗ nước sâu kẻo bunyip bắt — giống như kappa của Nhật hay ma da, thuồng luồng trong lời răn ở làng quê Việt.
Một quái vật không ai tả giống ai
Điều thú vị nhất về bunyip là mô tả cực kỳ khác nhau: có lời kể nói nó giống hải cẩu, có lời nói có lông như chó, có ngà như voi biển, có cổ dài, có lời lại nói không ai nhìn rõ. Một phần lý do là người châu Âu ghi chép qua nhiều lớp phiên dịch và tò mò, lại gom lời kể của nhiều dân tộc khác nhau vào một chữ.
Hộp sọ bunyip năm 1846
Năm 1846, một hộp sọ lạ được tìm thấy bên sông Murrumbidgee và được trưng bày ở Bảo tàng Úc (Australian Museum, Sydney) như "sọ bunyip", gây xôn xao. Các nhà giải phẫu học thời đó, trong đó có Richard Owen ở London, nhận định đó là sọ dị dạng của một con vật quen thuộc — có lẽ ngựa non hoặc bê. Hộp sọ sau đó thất lạc.
Bunyip là gì: các giả thuyết
- Tiếng chim vạc: loài vạc Úc (Botaurus poiciloptilus, Australasian bittern) sống trong lau sậy đầm lầy, kêu những tiếng trầm "bùm bùm" vang xa trong đêm. Nhiều người cho rằng đây là "giọng của bunyip". Loài vạc này nay được IUCN xếp nhóm Nguy cấp.
- Hải cẩu lạc đường: hải cẩu đôi khi bơi ngược sông rất xa vào nội địa; một con vật lông bóng, đầu tròn trồi lên giữa đầm có thể khiến người thấy hoảng sợ.
- Ký ức về thú khổng lồ tuyệt chủng: Úc từng có các loài thú có túi khổng lồ như Diprotodon (to cỡ con tê giác), tuyệt chủng khoảng 40.000 năm trước. Có giả thuyết cho rằng ký ức hoặc hoá thạch của chúng góp vào chuyện bunyip. Đây là suy đoán, khó kiểm chứng.
- Lời răn an toàn: dù gốc là gì, bunyip có chức năng rõ ràng — giữ trẻ em tránh xa nước sâu, nước đục.
Cần khẳng định: chưa có bằng chứng khoa học nào về một loài động vật chưa biết có thể là bunyip. Bunyip là sinh vật của văn hoá, không phải của sách động vật học.
Bunyip trong văn hoá Úc hiện đại
Đến thế kỷ 20, bunyip trở thành nhân vật quen thuộc của văn học thiếu nhi Úc. Sách tranh The Bunyip of Berkeley's Creek (1973) của Jenny Wagner, tranh của Ron Brooks, kể về một bunyip ngồi bên lạch tự hỏi mình là ai, mình trông thế nào — một câu chuyện dịu dàng về bản sắc, rất được yêu thích. Từ "bunyip" còn đi vào tiếng lóng Úc: "bunyip aristocracy" là cách mỉa mai giới muốn làm quý tộc ở thuộc địa thế kỷ 19.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu với sự tôn trọng
Văn hoá thổ dân Úc là văn hoá sống, có chủ. Một số câu chuyện, hình ảnh là tri thức thiêng chỉ dành cho người đã qua nghi lễ, hoặc chỉ dành cho nam hay nữ. Khi tìm hiểu:
- Đọc nguồn do cộng đồng chia sẻ: các bảo tàng như Australian Museum (Sydney), National Museum of Australia (Canberra), Bảo tàng Melbourne có phòng trưng bày làm cùng cộng đồng bản địa.
- Đến Kakadu, Uluru với tâm thế khách: tuân theo biển hướng dẫn, nhiều nơi không được chụp ảnh vì là chỗ thiêng.
- Đọc sách thiếu nhi của tác giả bản địa: nhiều nhà xuất bản Úc đã in truyện Thời Mộng do chính người bản địa kể, có sự cho phép của cộng đồng.
- So sánh với Việt Nam: rắn sáng tạo sông núi gợi nhớ những truyện kể về thuồng luồng, về các dòng sông được sinh ra trong truyền thuyết Việt — cách hay để trò chuyện với con về chuyện con người kể về nơi mình sống.
Câu hỏi thường gặp
Rắn cầu vồng là gì?
Rắn cầu vồng là tên gọi chung cho hình tượng rắn khổng lồ sáng tạo đất đai, sông nước trong truyền thống nhiều dân tộc thổ dân Úc. Mỗi dân tộc có tên riêng, như Ngalyod ở Arnhem Land hay Wagyl của người Noongar. Tên gọi chung do nhà nhân học Radcliffe-Brown đưa ra năm 1926.
Bunyip là con gì?
Bunyip là thuỷ quái trong truyền thống thổ dân Úc, được kể là sống ở đầm lầy, billabong và sông, kêu rền trong đêm. Mô tả về bunyip rất khác nhau tuỳ lời kể. Chưa có bằng chứng khoa học nào về một loài động vật có thể là bunyip.
Tiếng kêu của bunyip có thể là gì?
Nhiều người cho rằng tiếng kêu trầm vang trong đêm của chim vạc Úc (Australasian bittern) sống trong lau sậy đầm lầy chính là "giọng bunyip". Loài vạc này hiện được IUCN xếp vào nhóm Nguy cấp.
Thời Mộng (Dreaming) là gì?
Thời Mộng là cách dịch khái niệm chỉ thời kỳ sáng tạo trong văn hoá thổ dân Úc, khi tổ tiên siêu nhiên tạo ra đất đai, sinh vật và luật lệ. Với người bản địa, Thời Mộng vẫn tiếp diễn trong vùng đất, bài hát và nghi lễ. Mỗi ngôn ngữ có từ riêng cho khái niệm này.
Xem tranh đá rắn cầu vồng ở đâu?
Vườn quốc gia Kakadu ở Lãnh thổ Bắc Úc có nhiều địa điểm tranh đá mở cho du khách như Ubirr và Burrungkuy. Một số hình rắn trong vùng Arnhem Land được ước tính có tuổi nhiều nghìn năm, dù niên đại chính xác còn tranh luận.
