Scylla và Charybdis là hai thủy quái canh hai bên một eo biển hẹp trong Odyssey của Homer: Scylla sáu đầu ở trong hang trên vách đá, Charybdis dưới nước nuốt rồi phun biển ba lần mỗi ngày. Odysseus buộc phải chọn đi sát một bên, và chàng chọn Scylla, chấp nhận mất sáu thủy thủ thay vì mất cả con thuyền. Từ thời cổ, người ta đã đặt hai quái vật này ở eo biển Messina giữa đảo Sicily và mũi đất Calabria của Ý.
Lời dặn của Circe
Toàn bộ mô tả kinh điển nằm trong quyển 12 của Odyssey. Trước khi Odysseus rời đảo, nữ phù thủy Circe chỉ đường cho chàng. Có hai lối: một lối qua những khối đá trôi (Planctae) mà gần như không tàu nào qua lọt; lối kia là eo biển giữa hai vách đá — một bên Scylla, một bên Charybdis.
Lời khuyên của Circe rất lạnh lùng: đi sát phía Scylla. Mất sáu người còn hơn mất tất cả. Odysseus hỏi có cách nào đánh lại Scylla không. Circe đáp rằng nó không phải loài phàm mà là tai họa bất tử, không đánh được, chỉ có thể chạy qua càng nhanh càng tốt.
Scylla: tiếng kêu như chó con
Homer tả Scylla bằng những chi tiết vừa đáng sợ vừa kỳ cục:
- Nó sống trong một cái hang lưng chừng vách đá cao vút, đỉnh vách lúc nào cũng có mây phủ. Không mũi tên nào bắn từ thuyền lên tới được.
- Nó có mười hai bàn chân lủng lẳng và sáu cái cổ rất dài, mỗi cổ một cái đầu, mỗi miệng ba hàng răng.
- Phần thân giấu trong hang, chỉ thò đầu ra khua khoắn bắt cá heo, hải cẩu và bất cứ thứ gì đi qua.
- Tiếng của nó, lạ thay, chỉ như tiếng chó con mới đẻ kêu ăng ẳng.
Mẹ của Scylla, theo Homer, là Crataeis. Các nguồn khác đưa ra những cặp cha mẹ khác, không thống nhất.
Chi tiết "tiếng chó con" và tên Scylla (gần âm với skylax, "chó con" trong tiếng Hy Lạp) là lý do nghệ nhân đời sau hay vẽ Scylla có những cái đầu chó mọc quanh hông.
Charybdis: cái miệng của biển
Đối diện, cách một tầm tên bắn, là một vách đá thấp hơn, trên đó có một cây vả lớn xanh lá. Dưới gốc cây là Charybdis. Homer không tả hình dáng nó; ông chỉ tả việc nó làm: ba lần mỗi ngày nó hút nước biển xuống, ba lần phun trào lên. Lúc nó hút, đáy biển lộ ra cát đen; lúc nó phun, nước sôi sục như nồi trên lửa, bọt tung lên tận đỉnh hai vách đá.
Trong Homer, Charybdis là một hiện tượng hơn là một con vật. Các tác giả muộn mới thêm tiểu sử: có nguồn kể nàng là con gái của Poseidon và Gaia, ăn trộm bò của Heracles nên bị Zeus giáng sét xuống biển, biến thành xoáy nước tham ăn. Đó là truyện muộn, không thuộc truyền thống Homer.
Odysseus qua eo biển hai lần
Lần thứ nhất: chọn mất sáu người
Odysseus không kể cho thủy thủ nghe về Scylla, sợ họ bỏ chèo trốn xuống khoang. Chàng chỉ dặn tránh xa xoáy nước. Rồi, trái lời Circe, chàng vẫn mặc giáp, cầm hai ngọn giáo đứng ở mũi thuyền. Mọi người đang nhìn chăm chăm về phía Charybdis thì từ phía bên kia, sáu cái đầu thò xuống, chộp lấy sáu người khỏe nhất. Odysseus kể rằng đó là cảnh đau lòng nhất chàng thấy trong mọi chuyến lênh đênh. Thuyền qua được.
Lần thứ hai: bám cây vả
Sau khi thủy thủ giết bò thiêng của thần Mặt Trời Helios trên đảo Thrinacia, Zeus đánh chìm thuyền. Chỉ còn Odysseus ôm cột buồm và sống thuyền, bị gió đẩy ngược trở lại eo biển, thẳng vào Charybdis. Đúng lúc xoáy nước hút xuống, chàng nhảy lên bám vào cây vả, treo mình như con dơi suốt mấy giờ, đợi tới khi Charybdis phun cột buồm và sống thuyền trở lên. Chàng thả mình xuống, ôm lấy chúng mà trôi đi. Lần này Scylla không thấy chàng.
Scylla từng là một thiếu nữ: bản của Ovid
Như nhiều quái vật khác, Scylla được nhà thơ La Mã Ovid cho một quá khứ. Trong Metamorphoses (quyển 13–14), Scylla là thiếu nữ xinh đẹp hay đi dạo bờ biển. Glaucus, một ngư dân hóa thành thần biển, yêu nàng nhưng bị từ chối. Chàng nhờ Circe làm bùa yêu. Circe lại đem lòng yêu Glaucus, ghen với Scylla, bỏ thuốc độc xuống vũng nước nàng hay tắm. Nửa dưới của Scylla biến thành một bầy chó dữ. Về sau, theo Ovid, nàng hóa thành tảng đá mà thủy thủ vẫn tránh.
Đây là bản La Mã, muộn hơn Homer khoảng bảy thế kỷ. Kể cho đúng thì nên nói rõ như vậy.
Eo biển Messina: chỗ thật sau huyền thoại
Người Hy Lạp và La Mã cổ đã đặt hai quái vật vào eo biển Messina, chỗ hẹp nhất chỉ khoảng 3 km, nối biển Tyrrhenian ở phía bắc với biển Ionian ở phía nam. Hai biển có nhịp thủy triều lệch nhau, nên nước trong eo đổi chiều chảy mấy lần một ngày, tạo dòng chảy mạnh và những vùng nước xoáy. Với thuyền buồm, thuyền chèo cổ, đó là đoạn đường thật sự nguy hiểm.
| Trong Odyssey | Ngoài thực địa |
|---|---|
| Hang Scylla trên vách đá | Mỏm đá có lâu đài ở thị trấn Scilla, bờ Calabria |
| Xoáy nước Charybdis | Vùng nước xoáy gần mũi đất phía bắc thành phố Messina, đảo Sicily |
| Nước hút xuống, phun lên ba lần một ngày | Dòng triều đổi chiều trong ngày; xoáy nước hiện nay yếu hơn nhiều so với lời Homer |
Cần nói rõ: việc đặt Scylla và Charybdis ở Messina là cách hiểu của người xưa, đến nay vẫn phổ biến nhất, nhưng không chắc Homer nghĩ tới một địa điểm cụ thể. Địa lý trong Odyssey pha trộn chỗ thật với chỗ tưởng tượng, và đã gây tranh luận ngay từ thời cổ — nhà địa lý Eratosthenes từng mỉa rằng muốn biết Odysseus đi đâu thì phải tìm ra người thợ đã khâu cái túi gió.
Những người khác đi qua eo biển
- Các chàng Argonaut: trong Argonautica của Apollonius xứ Rhodes (thế kỷ 3 TCN), nữ thần biển Thetis và các chị em Nereid dẫn con tàu Argo qua Scylla, Charybdis và những khối đá trôi.
- Aeneas: trong Aeneid quyển 3 của Virgil, nhà tiên tri Helenus khuyên Aeneas đi vòng quanh đảo Sicily thay vì qua eo biển — chọn đường dài cho an toàn.
"Giữa Scylla và Charybdis"
Từ thời trung cổ, châu Âu đã có câu Latin: rơi vào Scylla vì muốn tránh Charybdis — câu thơ nổi tiếng trong trường ca Alexandreis của Walter xứ Châtillon (thế kỷ 12). Ngày nay, "giữa Scylla và Charybdis" nghĩa là kẹt giữa hai mối nguy, tránh cái này thì gặp cái kia. Tiếng Việt có những câu gần nghĩa: "tiến thoái lưỡng nan", "trên đe dưới búa", "tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa".
Nhưng câu chuyện gốc còn dạy nhiều hơn thành ngữ. Odysseus không có lựa chọn không mất mát. Chàng chọn mất mát nhỏ hơn và biết trước — và chàng mang theo nỗi đau của lựa chọn đó suốt đời.
Góc nhìn hôm nay
Muốn tìm hiểu tiếp:
- Đọc: quyển 12 Odyssey; tiếng Việt có bản dịch của Phan Thị Miến được nhiều người biết. Đọc nối quyển 13–14 Metamorphoses để so hai cách kể.
- Đi: phà qua eo biển Messina chạy thường xuyên giữa Villa San Giovanni (Calabria) và Messina (Sicily). Đứng trên phà nhìn sang mỏm đá Scilla là thấy ngay vì sao người xưa sợ đoạn này.
- Với trẻ nhỏ: kể lần thứ hai — Odysseus bám cây vả chờ xoáy nước trả lại cột buồm — vừa hồi hộp vừa không đáng sợ, lại cho bé thấy kiên nhẫn cũng là một cách thoát hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Scylla và Charybdis là gì?
Đó là hai thủy quái trong Odyssey của Homer, canh hai bên một eo biển hẹp. Scylla có sáu đầu, sống trong hang trên vách đá và bắt người trên thuyền; Charybdis là xoáy nước nuốt và phun biển ba lần mỗi ngày.
Vì sao Odysseus chọn đi gần Scylla?
Theo lời khuyên của Circe: Scylla chỉ bắt được sáu người, còn Charybdis có thể nuốt cả con thuyền. Odysseus chọn mất mát nhỏ hơn để cứu số đông.
Scylla và Charybdis ở đâu ngoài đời thật?
Từ thời cổ, người ta đặt hai quái vật ở eo biển Messina giữa đảo Sicily và mũi đất Calabria, Ý. Nơi đây có dòng triều mạnh và nước xoáy. Tuy vậy, không chắc Homer nghĩ tới đúng chỗ này.
"Giữa Scylla và Charybdis" nghĩa là gì?
Thành ngữ chỉ tình thế kẹt giữa hai mối nguy, tránh cái này thì gặp cái kia. Tiếng Việt gần nghĩa với "tiến thoái lưỡng nan" hay "trên đe dưới búa".
Scylla vốn là người hay quái vật?
Trong Homer, Scylla đã là quái vật bất tử. Câu chuyện Scylla vốn là thiếu nữ bị Circe ghen tuông biến thành quái vật đến từ nhà thơ La Mã Ovid, viết muộn hơn nhiều.
