Sách Bestiary: bách khoa quái thú thời trung cổ châu Âu

Bestiary là loại sách chép tay minh hoạ về các loài vật, phổ biến ở châu Âu thời trung cổ, đặc biệt ở Anh và Pháp thế kỷ 12–13. Mỗi mục tả một con vật, có thật hay tưởng tượng, rồi rút ra một bài học đạo đức Kitô giáo. Sư tử, bồ nông, voi đứng cạnh kỳ lân, phượng hoàng và basilisk trong cùng một cuốn sách, vì với người viết, tất cả đều là "sách" của Thượng đế để con người đọc.

Bestiary là gì, khác sách động vật học thế nào

Chữ bestiary đến từ tiếng Latin bestiarium, nghĩa là "sách về thú vật". Nhìn bề ngoài, nó giống một cuốn bách khoa động vật: có tên, có hình, có mô tả. Nhưng mục đích thì khác hẳn sách khoa học ngày nay:

Người trung cổ không phân biệt rạch ròi "con vật có thật" và "con vật tưởng tượng" như ta. Với họ, nếu một sách cổ đáng kính đã chép về kỳ lân, thì kỳ lân có thật, chỉ là sống ở xứ xa. Điều quan trọng hơn là con vật ấy dạy được điều gì.

Gốc rễ: Physiologus và Isidore

Bestiary không tự nhiên xuất hiện. Nó là kết quả của hàng nghìn năm sách vở tích luỹ:

• Physiologus (Nhà tự nhiên học): một văn bản tiếng Hy Lạp, thường được cho là soạn ở Alexandria khoảng thế kỷ 2 đến 4, tác giả không rõ. Gồm khoảng năm mươi mục về thú, chim, đá quý, mỗi mục kèm lời giải thích theo Kitô giáo. Nó được dịch ra Latin, Armenia, Syriac, Ethiopia và nhiều thứ tiếng khác, trở thành một trong những sách phổ biến nhất thời trung cổ.
• Pliny Già, Natural History (thế kỷ 1): nguồn tư liệu lớn về con vật, cả thật lẫn đồn.
• Isidore xứ Seville, Etymologiae (đầu thế kỷ 7): bộ bách khoa giải thích sự vật qua nguồn gốc tên gọi. Quyển 12 nói về động vật; bestiary về sau chép nhiều từ đây.

Các bestiary thế kỷ 12–13 ghép những nguồn này lại, mở rộng từ khoảng năm mươi mục của Physiologus lên hơn một trăm mục, xếp theo nhóm: thú bốn chân, chim, rắn, cá, đôi khi có cả cây và đá.

Những cuốn bestiary nổi tiếng còn lại

• Bestiary Aberdeen (Anh, khoảng năm 1200): thuộc Thư viện Đại học Aberdeen, Scotland. Nổi tiếng vì vàng lá và hình vẽ rực rỡ. Toàn bộ sách đã được số hoá, xem miễn phí trên mạng.
• Bestiary Ashmole (Anh, đầu thế kỷ 13): ở Thư viện Bodleian, Oxford. Rất gần với bản Aberdeen về nội dung và phong cách; giới nghiên cứu cho rằng hai cuốn có quan hệ chặt chẽ.
• Bestiaire của Philippe de Thaon (đầu thế kỷ 12): được coi là bestiary đầu tiên viết bằng tiếng Pháp (phương ngữ Anglo-Norman), bằng thơ.
• Bestiaire d'amour của Richard de Fournival (giữa thế kỷ 13): một biến thể độc đáo, dùng con vật để nói chuyện tình yêu thay vì đạo đức tôn giáo.

Năm 2019, Bảo tàng J. Paul Getty ở Los Angeles tổ chức triển lãm lớn Book of Beasts: The Bestiary in the Medieval World, quy tụ nhiều bestiary từ khắp nơi, cho thấy ảnh hưởng của loại sách này lên tranh, kiến trúc và đồ thủ công trung cổ.

Đọc thử vài trang bestiary

Đây là cách các bestiary tả một số con vật, kèm bài học họ rút ra. Phần mô tả là niềm tin thời đó, không phải kiến thức khoa học.

Sư tử

Bestiary nói sư tử có ba đặc tính: khi bị săn, nó dùng đuôi xoá dấu chân; nó ngủ mà mắt vẫn mở; sư tử con sinh ra như đã chết, đến ngày thứ ba sư tử cha thổi hơi vào mặt thì con mới sống. Bài học: Chúa Kitô che giấu thần tính, luôn canh giữ, và sống lại vào ngày thứ ba.

Bồ nông

Theo nhiều bestiary, những con bồ nông non đã chết được chim mẹ cứu sống sau ba ngày bằng cách mổ ngực mình cho máu nhỏ xuống. Về sau, chuyện được rút gọn thành "bồ nông nuôi con bằng máu". Hình ảnh ấy trở thành biểu tượng của sự hy sinh và xuất hiện rất nhiều trên kính màu nhà thờ. Thực tế, bồ nông nhai lại thức ăn từ túi họng cho con; hình ảnh chim cúi đầu vào ngực có thể là nguồn gốc của sự hiểu lầm.

Báo (panther)

Báo trong bestiary là con thú hiền, nhiều màu đẹp, hơi thở thơm đến mức mọi con vật kéo đến theo, chỉ trừ rồng sợ hãi trốn vào hang. Bài học: lời của Chúa thu hút mọi người, chỉ quỷ dữ chạy trốn.

Chim caladrius

Một con chim trắng toát sống trong cung vua. Đem đến bên người ốm, nếu chim nhìn vào mặt người bệnh thì người đó sẽ khỏi; nếu chim quay mặt đi thì người đó không qua khỏi. Đây là con chim hoàn toàn tưởng tượng, nhưng cho thấy nỗi lo bệnh tật thường trực của người trung cổ.

Voi

Bestiary tin voi không có khớp gối, đứng ngủ dựa vào cây; thợ săn cưa gần đứt thân cây để voi ngã không đứng dậy được. Chi tiết này sai hoàn toàn, nhưng đã có từ thời cổ đại và được chép lại nhiều thế kỷ. Đây là ví dụ rõ về việc tin vào sách cổ mà không kiểm chứng.

Những quái thú khác

Kỳ lân chỉ bị thiếu nữ thuần phục, basilisk nhìn là chết, phượng hoàng tự thiêu rồi sống lại, cá aspidochelone khổng lồ bị thuỷ thủ tưởng là hòn đảo, manticore mặt người thân sư tử đuôi bọ cạp. Site có bài riêng về kỳ lân, basilisk và quái vật biển; ở đây chỉ cần nhớ rằng chúng nằm cùng trang với sư tử và voi, không bị xếp riêng ra như "đồ tưởng tượng".

Bestiary ảnh hưởng thế nào đến văn hoá châu Âu

• Kiến trúc nhà thờ: tượng đá trên cột, đầu hồi, ghế gỗ trong các nhà thờ trung cổ có nhiều con vật lấy từ bestiary. Người không biết chữ "đọc" bài học qua hình.
• Huy hiệu: nhiều con vật trên khiên huy hiệu, như bồ nông, kỳ lân, basilisk, mang sẵn ý nghĩa từ bestiary.
• Ngôn ngữ: các thành ngữ châu Âu về đức tính con vật, như sư tử can đảm hay cáo gian xảo, được bestiary củng cố.
• Bước đệm cho khoa học: thời Phục hưng, các nhà tự nhiên học như Conrad Gessner (bộ Historiae animalium, 1551–1558) vẫn chép một số sinh vật huyền thoại, nhưng bắt đầu ghi nguồn và phân biệt cái gì đã kiểm chứng. Dần dần, khoa học tách khỏi bestiary.

Mốc thời gian của sách về quái thú

1. Thế kỷ 1: Pliny Già viết Natural History.
2. Khoảng thế kỷ 2–4: Physiologus ra đời ở Alexandria.
3. Đầu thế kỷ 7: Isidore xứ Seville soạn Etymologiae.
4. Đầu thế kỷ 12: Philippe de Thaon viết bestiary bằng tiếng Pháp.
5. Khoảng 1200: Bestiary Aberdeen và Ashmole được làm ở Anh.
6. Giữa thế kỷ 13: Richard de Fournival viết Bestiaire d'amour.
7. 1551–1558: Conrad Gessner in Historiae animalium.

Góc nhìn hôm nay

• Xem bản số hoá: Bestiary Aberdeen có trang web riêng của Đại học Aberdeen với ảnh từng trang và bản dịch tiếng Anh. Trang The Medieval Bestiary (bestiary.ca) tổng hợp mục từ nhiều bestiary khác nhau.
• Đọc: Bestiary: Being an English Version of the Bodleian Library, Oxford, MS Bodley 764 do Richard Barber dịch, có minh hoạ màu. Catalogue triển lãm Book of Beasts của Getty cũng rất đẹp.
• Làm bestiary của riêng mình với con: chọn mười con vật quen thuộc, mỗi con một trang, vẽ hình, viết một câu "sự thật" (tra sách khoa học) và một câu "bài học" con tự nghĩ. Trẻ vừa học về động vật vừa hiểu cách người xưa nhìn thế giới.
• Bài học về thông tin: chuyện con voi không có khớp gối được chép đi chép lại cả nghìn năm vì không ai kiểm. Đây là lời nhắc rất hợp thời: sách cũ hay nguồn uy tín vẫn có thể sai.