Sinh vật biển sâu: cá cần câu, cá mái chèo và những quái thú bóng tối

Biển sâu, phần đại dương dưới 200 m nơi ánh sáng mặt trời gần như không tới, là nơi sống của những sinh vật trông như quái thú: cá cần câu mang đèn trên đầu, cá mái chèo dài như con rắn biển, mực ma cà rồng, cá mắt ống đầu trong suốt. Vẻ kỳ dị của chúng là lời giải cho ba bài toán: bóng tối, áp suất và khan hiếm thức ăn. Phần lớn chúng nhỏ hơn nhiều so với tưởng tượng.

Những tầng của bóng tối

Các nhà hải dương học chia cột nước biển thành nhiều tầng theo độ sâu. Càng xuống sâu, nước càng lạnh, càng tối, áp suất càng lớn: cứ xuống thêm 10 m, áp suất tăng thêm khoảng một lần áp suất khí quyển.

Ở đáy rãnh Mariana, chỗ sâu nhất đại dương gần 11 km, áp suất vào khoảng hơn một nghìn lần áp suất mặt biển. Năm 1960, Jacques Piccard và Don Walsh xuống tới đó lần đầu bằng tàu lặn Trieste; năm 2012, đạo diễn James Cameron lặn một mình xuống đáy rãnh.

Từ "biển chết" đến thế giới sống

Giữa thế kỷ 19, nhà tự nhiên học Anh Edward Forbes nêu giả thuyết rằng dưới khoảng 550 m, biển không còn sự sống. Giả thuyết ấy sụp đổ khi tàu HMS Challenger thực hiện chuyến khảo sát vòng quanh thế giới từ năm 1872 đến 1876, kéo lưới ở độ sâu hàng nghìn mét và thu về hàng nghìn loài mới. Chuyến đi được coi là khai sinh ngành hải dương học hiện đại.

Đến nay, phần lớn đáy biển sâu vẫn chưa được con người nhìn tận mắt. Mỗi chuyến tàu lặn tự hành vẫn thường mang về những loài chưa có tên.

Cá cần câu: chiếc đèn lồng trong đêm vĩnh cửu

Cá cần câu biển sâu (nhóm Ceratioidei) có hơn 160 loài. Ở con cái, gai vây lưng đầu tiên biến thành một "cần câu" mọc trên trán, đầu cần có một túi phát sáng gọi là esca. Ánh sáng đến từ vi khuẩn phát quang sống cộng sinh trong túi. Con mồi tò mò bơi lại gần ánh sáng, và cái miệng đầy răng nhọn quặp về phía sau ngoạm lấy.

Dạ dày và hàm co giãn được, cho phép nhiều loài nuốt con mồi to gần bằng chính mình — ở nơi bữa ăn hiếm hoi, bỏ lỡ một con mồi là điều xa xỉ. Dù trông dữ tợn trong ảnh, phần lớn cá cần câu biển sâu chỉ to cỡ nắm tay hoặc nhỏ hơn.

Chồng nhỏ dính vào vợ

Điều kỳ lạ nhất là cách sinh sản ở nhiều loài. Con đực nhỏ xíu, có khi chỉ bằng một phần nhỏ chiều dài con cái. Trong bóng tối mênh mông, tìm được bạn đời là cực khó, nên khi gặp, con đực cắn vào thân con cái và ở đó luôn. Ở một số loài, mô của hai con dần hợp nhất, con đực nhận chất dinh dưỡng qua máu con cái, chỉ còn làm nhiệm vụ sinh sản. Một con cái có thể mang nhiều con đực cùng lúc.

Năm 2014, Viện Nghiên cứu Thuỷ cung Vịnh Monterey (MBARI) quay được video một con cá cần câu biển sâu sống ở độ sâu khoảng 600 m — một trong những đoạn phim đầu tiên về loài này trong môi trường tự nhiên.

Cá mái chèo: "rắn biển" có thật

Cá mái chèo khổng lồ (Regalecus glesne) là loài cá xương dài nhất còn sống, chiều dài được ghi nhận tin cậy khoảng 8 m; những con số lớn hơn thường chưa được kiểm chứng. Thân dẹt như dải ruy băng bạc, vây lưng đỏ chạy suốt dọc thân, trên đầu có chùm tia vây dài như chiếc mào.

Chúng sống ở tầng nước giữa, thường bơi ở tư thế dựng đứng, đầu hướng lên, uốn vây lưng để di chuyển. Ít khi thấy chúng còn sống; phần lớn ghi nhận là xác dạt vào bờ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cá mái chèo là nguồn gốc của không ít câu chuyện "rắn biển" trong nhật ký hàng hải xưa.

Ở Nhật Bản, cá mái chèo được gọi là "sứ giả từ cung điện thần biển", và có lời đồn rằng chúng dạt vào bờ là điềm báo động đất. Năm 2019, một nghiên cứu của các nhà khoa học Nhật đối chiếu các lần phát hiện cá biển sâu với dữ liệu động đất trong nhiều thập kỷ và không thấy mối liên hệ nào. Lời đồn đáng nhớ như văn hoá dân gian, không phải công cụ dự báo.

Những "quái vật" tí hon khác

• Mực ma cà rồng (Vampyroteuthis infernalis): được mô tả năm 1903, có màng da nối các tay như chiếc áo choàng. Cái tên đáng sợ nhưng nó chỉ dài khoảng 30 cm và ăn "tuyết biển" — vụn hữu cơ rơi từ trên xuống.
• Cá mắt ống (Macropinna microstoma): đầu có một vòm trong suốt chứa đầy dịch, đôi mắt hình ống màu xanh lục bên trong có thể xoay nhìn lên trên. Năm 2009, MBARI lần đầu quay được con vật sống với vòm đầu còn nguyên.
• Cá chình nuốt: miệng khổng lồ như cái túi so với thân mảnh, có thể nuốt con mồi lớn.
• Cá blob: nổi tiếng vì bị bình chọn là "con vật xấu nhất" năm 2013. Thật ra dáng nhão nhoẹt là do bị kéo lên mặt nước quá nhanh, mô bị biến dạng; ở độ sâu nó sống, nó trông như một con cá bình thường.
• Cá ốc biển sâu: năm 2023, một nhóm nghiên cứu Úc – Nhật công bố đoạn phim một con cá ốc ở độ sâu khoảng 8.300 m tại một rãnh đại dương phía nam Nhật Bản — con cá ở độ sâu lớn nhất từng được ghi hình.

Ánh sáng sinh học: ngôn ngữ của bóng tối

Ở biển sâu, tự phát sáng là chuyện thường. Một nghiên cứu năm 2017 ở vịnh Monterey ước tính khoảng ba phần tư số động vật quan sát được trong cột nước có khả năng phát sáng sinh học. Ánh sáng được dùng để dụ mồi, tìm bạn, gây chói mắt kẻ thù, hoặc nguỵ trang bằng cách thắp sáng bụng cho hoà vào ánh sáng mờ từ trên xuống. Phần lớn ánh sáng có màu xanh lam vì đó là màu đi xa nhất trong nước biển.

Góc nhìn hôm nay

Biển sâu là vùng sống lớn nhất trên Trái Đất tính theo thể tích, nhưng là vùng con người biết ít nhất. Hiện nay đang có những tranh luận quốc tế về khai thác khoáng sản dưới đáy biển sâu; nhiều nhà khoa học kêu gọi thận trọng vì ta còn chưa kịp biết hết những gì sống ở đó.

• Xem: kênh video công khai của MBARI, Schmidt Ocean Institute và NOAA Ocean Exploration — có nhiều buổi phát trực tiếp từ tàu lặn tự hành, rất hợp để xem cùng trẻ.
• Ở Việt Nam: Bảo tàng Hải dương học (Nha Trang) có nhiều mẫu sinh vật biển, trong đó có các loài sống ở vùng nước sâu.
• Đọc thêm: The Deep của Claire Nouvian, một cuốn sách ảnh nổi tiếng về sinh vật biển sâu.