Nhiều "bằng chứng" nổi tiếng nhất về sinh vật bí ẩn hoá ra là đồ làm giả: tiên cá Fiji của P. T. Barnum là nửa thân khỉ khâu vào đuôi cá, "người Piltdown" là sọ người ghép hàm đười ươi, còn bức ảnh Nessie năm 1934 là tàu ngầm đồ chơi. Những vụ lừa này không chỉ là chuyện vui; chúng dạy cách kiểm tra một bức ảnh, một mẫu vật trước khi tin. Bài này điểm lại các vụ nổi tiếng và những dấu hiệu giúp nhận ra đồ giả.
Vì sao người ta làm giả sinh vật lạ
Động cơ của các vụ làm giả khá giống nhau qua nhiều thế kỷ:
- Tiền: trưng bày "quái vật" bán vé, bán đồ lưu niệm, bán ảnh cho báo.
- Danh tiếng: nhà sưu tầm muốn có phát hiện lớn, người chụp ảnh muốn được lên báo.
- Trả đũa hoặc trêu chọc: có vụ bắt đầu chỉ để chứng minh người khác cả tin, rồi vượt khỏi tầm kiểm soát.
- Niềm tin: có người tin thật vào một sinh vật, và "giúp" bằng chứng thêm thuyết phục.
Cũng phải nói rằng phần lớn người kể chuyện quái vật không lừa ai cả; họ thật sự thấy một thứ gì đó và hiểu sai. Làm giả là chuyện của một nhóm nhỏ, nhưng sức lan của nó rất lớn.
Đồ thủ công thời trước máy ảnh
Jenny Haniver: rồng làm từ cá đuối
Từ thế kỷ 16, thuỷ thủ và người bán hàng ở các cảng châu Âu như Antwerp bán những "con rồng nhỏ", "quỷ biển" khô queo cho khách tò mò. Thực chất đó là cá đuối hoặc cá đao được cắt tỉa, uốn nắn rồi phơi khô; phần lỗ mũi phía bụng cá trông như đôi mắt và cái miệng, khiến "mặt" quái vật rất sống động. Nhà tự nhiên học Thuỵ Sĩ Conrad Gessner, trong bộ sách về động vật giữa thế kỷ 16, đã in hình một vật như thế và cảnh báo người đọc rằng đó là đồ tạo tác.
Tiên cá Fiji của Barnum
Năm 1842, ông bầu trình diễn P. T. Barnum đưa tới New York một "nàng tiên cá Fiji" và quảng cáo rầm rộ. Hiện vật thật là một bộ thân nhỏ khô đét, khâu nửa trên của một con khỉ vào đuôi một con cá, nhiều khả năng xuất xứ từ các xưởng làm đồ trưng bày ở châu Á. Khán giả xếp hàng mua vé. Nhiều bản sao tương tự về sau vẫn nằm trong bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân.
Thỏ sừng jackalope
Vào thập niên 1930, ở thị trấn Douglas, bang Wyoming (Mỹ), anh em nhà Herrick, những người làm nghề nhồi thú, gắn sừng hươu nhỏ lên đầu một con thỏ nhồi bông, tạo ra "jackalope". Món đồ bán chạy tới mức thành biểu tượng của thị trấn. Thú vị là ngoài đời có những con thỏ bị nhiễm một loại virus gây u sần mọc ra như sừng trên đầu, và chuyện về thỏ có sừng có thể đã được gợi ý từ đó.
Lừa đảo trong khoa học
Người Piltdown (1912–1953)
Năm 1912, nhà khảo cổ nghiệp dư Charles Dawson công bố tìm thấy ở Piltdown, nước Anh, mảnh sọ và xương hàm của một "mắt xích còn thiếu" giữa vượn và người. Suốt hơn bốn mươi năm, người Piltdown có mặt trong sách giáo khoa. Năm 1953, các nhà khoa học dùng phép đo lượng flo trong xương và soi kỹ dưới kính hiển vi, chứng minh đây là sọ người thời trung cổ ghép với hàm đười ươi, răng bị mài cho giống răng người, tất cả nhuộm màu cho trông cổ xưa.
Archaeoraptor (1999)
Năm 1999, một tạp chí khoa học phổ thông lớn của Mỹ giới thiệu "Archaeoraptor", hoá thạch mua từ chợ đen Trung Quốc, được cho là mắt xích giữa khủng long và chim. Không lâu sau, nhà cổ sinh vật học Trung Quốc Từ Tinh (Xu Xing) phát hiện phần đuôi thực ra thuộc về một hoá thạch khủng long nhỏ khác. Mẫu vật là sản phẩm ghép từ nhiều mảnh của các loài khác nhau, có lẽ để bán được giá cao hơn. Trớ trêu là cả hai phần ghép đều thuộc những loài có thật, có giá trị khoa học riêng.
Thời máy ảnh: ảnh mờ và vật thật nhỏ xíu
| Năm | Vụ việc | Mánh khoé | Lộ ra khi nào |
|---|---|---|---|
| 1917 | Tiên ở Cottingley (Anh) | Hai cô bé chụp ảnh với hình nàng tiên cắt từ sách, cắm bằng ghim | 1983, hai người thừa nhận |
| 1934 | "Ảnh bác sĩ phẫu thuật" về Nessie | Đầu cổ nặn gắn trên tàu ngầm đồ chơi | 1994 |
| 1958 | Dấu chân Bigfoot ở Bluff Creek | Chân gỗ khắc buộc vào giày | 2002, gia đình công bố |
| 2008 | "Xác Bigfoot đông lạnh" ở Georgia | Bộ đồ hoá trang cao su nhồi lông thú | Vài tuần sau, khi rã đông |
| 2008 | "Quái vật Montauk" dạt bờ biển New York | Không cố ý làm giả: xác thú phân huỷ trong nước | Nhiều chuyên gia cho là xác gấu mèo |
Vụ tiên Cottingley đáng nhớ vì nó lừa được cả nhà văn Arthur Conan Doyle, cha đẻ của thám tử Sherlock Holmes. Ông tin các bức ảnh là thật và viết bài bảo vệ chúng. Hai cô bé chụp ảnh lúc nhỏ chỉ thừa nhận khi đã là những bà cụ, sau hơn sáu mươi năm.
Bảy dấu hiệu nên nghi ngờ một "bằng chứng"
- Không có vật mốc so sánh kích thước. Ảnh trên mặt nước, trên tuyết, trong rừng tối thường không có gì để biết vật to hay nhỏ. Đó là lý do tàu ngầm đồ chơi ba mươi phân có thể trông như quái vật.
- Ảnh mờ đúng lúc quan trọng. Máy quay ngày nay có trong mọi túi áo, nhưng ảnh quái vật vẫn mờ như năm 1934.
- Chỉ có một nguồn. Một người, một ảnh, không ai khác xác nhận, không có ảnh gốc hoặc phim gốc.
- Mẫu vật không được giao cho phòng thí nghiệm độc lập. "Đang được bảo quản bí mật", "sẽ công bố sau" là dấu hiệu quen thuộc.
- Người công bố có lợi ích: bán vé, bán sách, kêu gọi tài trợ.
- Mô tả quá khớp với phim ảnh hay tranh vẽ đang thịnh hành.
- Hình ảnh đã từng xuất hiện ở nơi khác. Tìm kiếm ngược bằng hình ảnh trên các công cụ tìm kiếm thường cho thấy một bức ảnh "mới" đã được đăng từ nhiều năm trước, ở nơi khác, với câu chuyện khác.
Góc nhìn hôm nay: thời của ảnh tạo bằng máy
Ngày nay làm một bức ảnh quái vật trông như thật dễ hơn bao giờ hết. Phần mềm chỉnh ảnh và các công cụ tạo ảnh tự động có thể sinh ra trong vài giây một con rắn biển khổng lồ trên bãi biển hay một "người rừng" đứng bên đường. Những hình như vậy lan trên mạng xã hội nhanh hơn mọi lời đính chính.
Vì vậy những thói quen cũ càng quan trọng: hỏi ai chụp, ở đâu, khi nào; tìm ảnh gốc; xem các trang kiểm chứng thông tin uy tín đã nói gì; và nhớ rằng bằng chứng mạnh nhất vẫn là mẫu vật giao cho nhà khoa học độc lập kiểm tra. Làm cùng trẻ em, có thể biến việc này thành hoạt động thú vị: so ảnh Nessie năm 1934 với một chiếc tàu đồ chơi, hay thử tự chụp một "quái vật" bằng đồ vật trong nhà để hiểu ảnh dễ đánh lừa thế nào.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các bài điều tra của Benjamin Radford, sách Abominable Science! của Daniel Loxton và Donald Prothero, hoặc tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London về vụ người Piltdown, bảo tàng vẫn giữ các mảnh xương của vụ lừa nổi tiếng này.
Câu hỏi thường gặp
Tiên cá Fiji là gì?
Tiên cá Fiji là hiện vật được P. T. Barnum trưng bày ở New York năm 1842. Thực chất nó được làm bằng cách khâu nửa thân trên của một con khỉ vào đuôi một con cá rồi phơi khô. Đây là một trong những đồ giả "sinh vật lạ" nổi tiếng nhất lịch sử trình diễn.
Người Piltdown là gì và bị lộ ra sao?
Người Piltdown là "hoá thạch" công bố năm 1912 ở Anh, được cho là mắt xích giữa vượn và người. Năm 1953, các nhà khoa học chứng minh đó là sọ người ghép với hàm đười ươi, răng bị mài và xương bị nhuộm màu. Vụ lừa tồn tại hơn bốn mươi năm.
Jenny Haniver là gì?
Jenny Haniver là "rồng" hay "quỷ biển" khô làm từ cá đuối hoặc cá đao được cắt tỉa, uốn nắn và phơi khô. Thuỷ thủ châu Âu bán chúng từ thế kỷ 16. Lỗ mũi ở bụng cá trông như mắt và miệng nên "mặt" quái vật rất giống thật.
Làm sao biết một ảnh quái vật là giả?
Hãy xem ảnh có vật mốc so sánh kích thước không, có ảnh gốc và người chụp rõ ràng không, và tìm kiếm ngược bằng hình ảnh để xem ảnh từng xuất hiện ở đâu. Một bằng chứng đáng tin cần có mẫu vật được phòng thí nghiệm độc lập kiểm tra. Ảnh mờ, một nguồn duy nhất là dấu hiệu cần nghi ngờ.
Vì sao ảnh tiên Cottingley lừa được Conan Doyle?
Năm 1917 nhiều người tin hai cô bé không đủ khả năng làm ảnh giả, và kỹ thuật chụp ảnh còn lạ với công chúng. Conan Doyle lại quan tâm tới tâm linh nên dễ tin. Năm 1983 hai người thừa nhận đã chụp hình nàng tiên cắt từ sách, cắm bằng ghim.
